Có thể nói để tạo ra được những tấm lụa mềm mịn óng ả, người Tân Châu phải hết sức kỳ công từ việc trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt cho đến nhuộm vải. Đây là nghề cha truyền con nối, được lưu giữ từ thế hệ này qua thế hệ khác…

Nhắc lại một thời hoàng kim

Ngày trước, Tân Châu nổi danh khắp miền Nam với nghề trồng dâu nuôi tằm dệt lụa, và được gọi là “xứ tầm tang”. Thời điểm đầu TK XX, lụa Lãnh Mỹ A tiêu thụ rộng rãi khắp các tỉnh miền Nam và xuất sang Lào, Campuchia.

Lụa nơi đây nhuộm từ mủ của trái mặc nưa nên có màu đen tuyền, mặc vào mùa nóng mát lạnh, mùa đông ấm áp, chất liệu lụa dai bền không hút nước, mặc càng lâu càng lên bóng nhìn quý phái... Lụa Lãnh Mỹ A có 2 loại: màu đen trơn và loại hoa bông. Thời ấy, lãnh Mỹ A chỉ dành cho dân có tiền, nên nó là niềm mơ ước của bao thiếu nữ, quý bà.

Do phải mất nhiều thời gian và công sức để làm ra lụa Tân Châu, vì vậy giá cả của một thước lụa khá đắt, trong khi vào những năm 60-70, các hãng tơ tằm dệt bằng sợi ni lông xuất hiện, vải đa dạng, phong phú, giá lại rẻ nên lụa Tân Châu không đủ sức cạnh tranh, đời sống người lao động gặp khó khăn, nghề dệt truyền thống mai một dần. Xứ lụa trù phú ngày nào chỉ còn lại vài hộ cầm chừng gìn giữ nghề xưa, thậm chí khi nhắc đến cái tên Lãnh Mỹ A cũng chẳng còn mấy ai “nhớ mặt gọi tên”.

Đến năm 1992, xứ lụa trở nên rộn ràng, tưởng chừng có chút khởi sắc thế nhưng tơ lụa Tân Châu vẫn là một mặt hàng khiêm tốn và kén chọn người tiêu dùng chủ yếu đáp ứng theo trào lưu và chỉ sử dụng vào các mùa lễ hội.

Xưởng dệt lụa tại làng nghề lụa Lãnh Mỹ A.

Thế rồi vào năm 2003, lụa Lãnh Mỹ A lại được dịp thắp sáng khi anh Nguyễn Hữu Trí - con ruột nghệ nhân Tám Lăng, tìm tòi bí quyết nhuộm màu cho lụa, biến lụa đen truyền thống thành lụa có đủ sắc màu. Điều này phần nào tạo một tiền đề phát triển mới cho làng nghề truyền thống tơ lụa Tân Châu sau những bước thăng trầm.

Năm 2006, UBND tỉnh An Giang công nhận làng nghề tơ lụa Tân Châu là làng nghề tiểu thủ công nghiệp truyền thống. Lãnh Mỹ A không tiêu thụ mạnh như xưa nhưng xứ lụa vẫn còn người tâm huyết như chủ cơ sở Hồng Ngọc, Tám Lăng, Út Sua, Hai Lộc, Chín Chừng và thị trường tơ lụa Tân Châu chủ yếu tại Campuchia, Lào, Ý, Pháp...

Những đôi bàn tay đen, tạo nên hồn Việt…

Khi đặt chân đến xứ lụa Tân Châu, ngoài các tấm lụa truyền thống kia thì điều ấn tượng nhất chính là những bàn tay đen tuyền của các thợ nhuộm, do mủ mặc nưa bám vào khi nhuộm khó mà tẩy được.

Lụa được dệt xong sẽ nhuộm màu bằng trái mặc nưa. Đây là kỹ thuật độc đáo nhất của người làng nghề xưa, làm cho lụa Tân Châu đen tuyền, óng ả. Ban đầu, mỗi năm, người làng nghề phải qua Campuchia mua hàng trăm tấn trái mặc nưa để dùng. Sau này, người Việt trồng thử thấy được nên trồng nhiều đến ngày nay.

Cây mặc nưa là loại cây gỗ có màu đen, lá mỏng, chùm quả tròn trĩnh gần giống như quả nhãn. Quả mặc nưa sau khi thu hái, phân chọn quả to và xanh. Sau đó đem giã nát bằng cối đá hoặc nghiền bằng máy và hoà vào nước tạo thành dung dịch có màu vàng sánh, khi tiếp xúc với không khí và nhiệt độ, màu này chuyển sang màu đen. Trung bình, để nhuộm một cây lụa 10m phải cần 50kg trái mặc nưa.

Công đoạn nhuộm lụa được xem là quan trọng và kỳ công bởi lụa phải nhúng rất nhiều lần để từng sợi tơ được thấm sâu, thấm đều mới mang ra phơi. Khi phơi phải chọn trời nắng tốt để phơi được 4 nắng; quá trình nhúng và phơi mất khoảng 40 - 45 ngày. Lãnh sau khi phơi khô được quấn lại thành cuộn tròn và đem đi nện nhằm tạo độ bóng bền, thông thường quy trình nện mất thêm khoảng 5 đến 7 ngày. Chưa dừng ở đó, lụa còn trải qua các giai đoạn hồ, xả nữa mới tạo được một tấm lụa Mỹ A tuyệt đẹp, mang một màu đen huyền bóng loáng. Tạo nên nét nổi bật và độc đáo riêng của lụa Tân Châu.

Mong muốn giữ lửa nghề truyền thống

Nghề nào cũng vậy cũng lắm vất vả, gian nan, khổ cực mới gặt hái được thành công. Và đối với người Tân Châu, nghề trồng dâu nuôi tằm dệt lụa cũng vậy. Ngày nay, nghề ươm tằm và nghề dệt lụa Tân Châu vẫn tiếp tục cải tiến không ngừng, thêm nhiều ý tưởng mới đáp ứng thị hiếu khách hàng. Mặt khác, tiếp thu những thành tựu khoa học kỹ thuật hiện đại, mọi công đoạn đều dùng máy để tạo ra những sợi tơ mềm và nhuyễn hơn. Năng suất mỗi lần ươm, dệt cũng được tăng lên đáng kể. Những bộ trang phục được may bằng lụa trông mềm mại, láng trơn toát lên vẻ thanh tao, quý phái cho người mặc. Đây chính là cơ hội quý báu để một làng nghề vốn nổi tiếng đã lặng im từ lâu có thể khôi phục lại như thời vàng son trước kia.

Đặc biệt trong những năm vừa qua, đã có các cuộc biểu diễn thời trang mang tầm vóc quốc tế đã sử dụng loại lụa này. Đồng thời, với xu thế thời trang hướng đến những sản phẩm có chất lượng cao mang dấu ấn dân tộc nên lụa Tân Châu bước đầu được khôi phục và tìm được chỗ đứng xứng đáng cho mình.

Nghề dệt truyền thống Tân Châu có thể sống lại, đó là hạnh phúc lớn đối với những người dân vùng đất An Giang. Dù không thể trở về thời vàng son nhưng làng lụa Tân Châu hôm nay sẽ bắt đầu một cuộc hành trình mới – hành trình của những sáng tạo nghệ thuật, những giá trị văn hóa truyền thống cùng một sinh khí lao động mới.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay nguyên liệu dần khan hiếm, không còn thế hệ kế thừa chính là sự trăn trở lớn nhất của nhiều nghệ nhân làm nghề nơi đây. Do đó, để làng nghề lụa Lãnh Mỹ A – Tân Châu này phát triển mạnh mẽ hơn rất cần sự quan tâm, hỗ trợ từ chính quyền địa phương các cấp, góp phần tạo điều kiện nâng cao đời sống người dân cũng như lưu giữ giá trị truyền thống của dân tộc.

Bài và ảnh Nguyễn Quỳnh