“Kết chạ" xưa...

Trên vùng châu thổ Bắc Bộ, từ xa xưa đã hình thành tục kết nghĩa giữa các làng do nhu cầu tình cảm, có quan hệ về tín ngưỡng, hợp tác với nhau trong làm thủ lợi, bảo vệ an ninh. Bát Tràng là làng nghề thủ công chuyên biệt, song có mối quan hệ thân thiết với nhiều làng bên cạnh. Trong đó kết nghĩa với làng Nam Dư hạ ở bên kia sông Hồng, do làng này từng giúp làng Bát Tràng chống trộm cướp xâm nhập, bảo vệ đất bãi. Ngoài ra, Bát Tràng còn kết nghĩa với các làng Xuân Quan, Kiêu Kỵ, Đa Ngưu.

Tục kết nghĩa giữa Bát Tràng và Nam Dư Hạ tuân thủ những nguyên tắc chung:

Một là, tôn xưng người làng kết nghĩa trên bình diện cả làng là “Anh” hay Quan anh” hoặc “Bên anh” và đều nhận mình - trên bình diện cả làng là “Em”, “Chúng em” và “Bên em”. Nguyên tắc này được tôn trọng mọi lúc, mọi nơi, mọi hoàn cảnh, mọi lứa tuổi.

Hai là, cấm kỵ quan hệ hôn nhân giữa trai gái hai làng, vì đã coi nhau là anh em.

Ba là, tùy điều kiện từng làng, hai bên tổ chức những cuộc gặp gỡ vào những thời điểm nhất định, thường là vào dịp hội làng mỗi bên. Khi cuộc thăm viếng vào dịp hội làng của nhau, hai bên tổ chức tế lễ chung, gọi là hội tế.

Khi một làng nhận lời sẽ báo cho làng kia biết và tổ chức một đoàn gồm các vị quan viên, người cao tuổi với cờ ngũ hành, quả phù trang, chiêng, trống, kiệu có bát hương thờ thánh. Làng chủ nhà cũng tổ chức một đoàn đi đón với thành phần và đám rước tương tự để bày tỏ sự trọng thị với làng khách kết nghĩa.

Đồ lễ đem tới khi dự hội của nhau thường có một buồng cau, vài gói chè cùng hương nến. Khi đến đình làng, khách vào lễ xong, bên chủ mời ngồi dùng trà, nghe hát cùng chuyện trò và dùng cỗ hộp. Theo lệ, cỗ mặn thì đem ra dùng để mọi người cùng được hưởng lộc của “Quan anh”. Cỗ thường được xếp vào quả phù trang để làm quà biếu cho khách.

Một thời gian, tục kết nghĩa giữa hai làng Bát Tràng và Nam Dư Hạ bị gián đoạn. Từ đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, tục kết nghĩa này được khôi phục với nét mới là có cả hai làng Nam Dư Thượng và Thúy Lĩnh (cạnh Nam Dư Hạ). Không chỉ khi Bát Tràng mở hội, mà cả khi làng mình vào đám, ba làng đều đưa 5 thuyền cấp thủy sang đình làng Bát Tràng làm lễ.

… “Kết chạ" nay

Bên cạnh những mối kết nghĩa trên, làng Bát Tràng đang mở rộng việc “kết chạ” theo hướng giao lưu văn hóa và giao thương với các làng nghề khác ở Hà Nội, Hải Phòng. Cụ thể là tại lễ hội năm nay, người làng Bát mạnh dạn “mở” khi bố trí nhiều gian hàng ngay tại khu vực đình làng mình để giao lưu, phối hợp với 15 làng nghề truyền thống, tạo thành một quần thể chợ quê, làng cổ như Lụa Vạn Phúc, Dệt Phùng Xá, Hương Xà Kiều, Rèn Đa Sỹ, Miến Cự Đà, Thêu ren An Dương Hải Phòng, Khảm trai Chuôn Ngọ… Ngoài ra còn có chương trình giao lưu văn hóa văn nghệ của Câu lạc bộ Văn nghệ của các làng nghề Vạn Phúc, Giang Cao, Kim Lan.

Đây được xem là một hình thức “kết chạ” mới thông qua các giao lưu văn hóa, kinh tế, với cả những làng cách nhau xa về địa lý. Sự kết hợp này không chỉ tăng cường sự thân thiết, đồng cảm giữa các làng nghề với nhau, giới thiệu các sản phẩm của mình cho làng kia, mà biết đâu còn là “nền tảng” để cho ra những sản phẩm mới có sự kết hợp, kết tinh giữa các làng nghề với nhau, tạo sự đa dạng cho thị trường, gia tăng thu nhập cho các làng “kết chạ” thời hiện đại.

Sẽ có nhiều nét thú vị của lễ hội làng nghề truyền thống mà vượt qua khuôn khổ của một hội làng. Đó chính là sự khách biệt hấp dẫn du khách tới với lễ hội làng truyền thống làng gốm cổ truyền Bát Tràng - Xuân Đinh Dậu 2017.

Đặng Huy