Giữ nghề qua từng nhịp trống và nét vẽ

Những ngày cuối tháng Bảy âm lịch, làng Ông Hảo lại rộn ràng âm thanh lao động. Tiếng máy cưa, tiếng búa gõ “cạch cạch” hòa cùng tiếng trẻ nô đùa khiến không khí làng nghề thêm phần náo nức, báo hiệu một mùa Trung thu nữa đang đến gần.

Theo các bậc cao niên, nghề làm đồ chơi truyền thống ở đây từng cực kỳ thịnh vượng, nhất là giai đoạn những năm 60 - 70 thế kỷ trước, khi cả làng có hẳn hợp tác xã sản xuất trống Trung thu. Dòng họ Vũ Văn Hởi là một trong những gia đình gắn bó bốn đời với nghề làm trống. Bà Nguyễn Thị Lành (67 tuổi), vợ ông Hởi, vẫn đều đặn cùng chồng chuẩn bị từng mẻ trống suốt hơn 40 năm qua.

Để có được một chiếc trống vang dội đêm rằm, người thợ phải chuẩn bị công phu ngay từ khâu nguyên liệu. Da trâu bò sau khi xẻ thành từng tảng lớn sẽ ngâm nước vôi từ năm đến bảy ngày, liên tục trở mặt để tránh loang màu. Nếu vớt quá sớm, da còn non, trống sẽ kém bền; nếu quá muộn, da mục, coi như bỏ đi. Da sau đó được phơi khô, cắt thành từng mặt trống rồi ghép với tang trống làm từ gỗ mỡ hoặc bồ đề – loại gỗ nhẹ, xốp, dễ chế tác.

Công đoạn “bưng trống” đòi hỏi sự khéo léo bậc thầy: căng quá, âm gắt; chùng quá, tiếng đục và nhanh hỏng. Sau cùng, tang trống được quét lớp sơn đỏ tươi vừa đẹp mắt vừa bền lâu. “Nhờ có máy móc hỗ trợ, nay công việc nhẹ nhàng hơn, nhưng sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người thợ vẫn là yếu tố quyết định”, bà Lành chia sẻ.

Hiện, mỗi năm làng Ông Hảo đưa ra thị trường hàng chục nghìn chiếc trống, đủ loại kích cỡ từ 10–30 cm, giá bán sỉ dao động 15.000 – 150.000 đồng/chiếc. Không chỉ phục vụ nhu cầu Trung thu trong nước, những chiếc trống còn có mặt tại hội chợ văn hóa, sự kiện du lịch, thậm chí ra nước ngoài cùng bà con kiều bào như một “sứ giả ký ức tuổi thơ”.

Bên cạnh nghề trống, làng Ông Hảo còn nổi tiếng với mặt nạ giấy bồi. Cơ sở Đông Hạnh của ông Vũ Huy Đông (72 tuổi) mỗi năm xuất xưởng hơn 10.000 chiếc mặt nạ đủ loại. Sân nhà ông lúc nào cũng rực rỡ sắc màu của những chiếc mặt nạ đang hong nắng: cái đã hoàn thiện, cái đang phủ sơn, cái mới bồi thô.

Để làm ra một chiếc mặt nạ, người thợ phải trải qua ba công đoạn: bồi giấy, sơn phủ, rồi vẽ thủ công. Giấy bìa, giấy báo cũ được bồi nhiều lớp lên khuôn xi măng, kết dính bằng hồ bột sắn. Khi khô, sản phẩm được sơn phủ rồi tô vẽ tinh xảo. “Khó nhất là công đoạn vẽ, bởi đây chính là khâu thổi hồn cho sản phẩm”, ông Đông cho biết. Những nét vẽ tuy mộc mạc, hồn nhiên nhưng lại tạo sức sống riêng, giúp mặt nạ giấy bồi có vị trí đặc biệt giữa muôn vàn món đồ chơi công nghiệp.

Hồi sinh làng nghề từ du lịch và sáng tạo

Có thời điểm, đồ chơi Trung thu truyền thống ở Ông Hảo đứng trước nguy cơ thất truyền. Khi đồ chơi nhập khẩu tràn ngập thị trường, sản phẩm thủ công dân gian lép vế, khó cạnh tranh. Nhiều hộ gia đình buộc phải bỏ nghề, cả làng giờ chỉ còn lại vài hộ bám trụ.

Nhưng vài năm gần đây, tín hiệu tích cực đã trở lại. Sản phẩm truyền thống được làm từ nguyên liệu tự nhiên, an toàn sức khỏe, thân thiện môi trường, lại đa dạng mẫu mã nên ngày càng được người tiêu dùng tìm mua. Người thợ Ông Hảo cũng không ngừng sáng tạo để phù hợp thị hiếu.

Những chiếc trống nay có thêm hoa văn tinh tế, phủ lớp sơn bóng bẩy, nhiều kích thước khác nhau. Mặt nạ giấy bồi ngoài các mẫu dân gian quen thuộc như Tôn Ngộ Không, chú Tễu, Chí Phèo, còn xuất hiện thêm bộ 12 con giáp hay nhân vật hoạt hình hiện đại. Nghệ nhân thường xuyên cập nhật xu hướng trên Internet để kịp ra mắt mẫu mới, đáp ứng thị hiếu trẻ nhỏ.

Không dừng ở sản xuất, người dân làng còn mạnh dạn mở hướng đi mới: du lịch trải nghiệm. Nhiều cơ sở đã thiết kế tour cho du khách tham gia các công đoạn làm mặt nạ, vẽ màu, căng da trống, sơn tang trống… Qua đó, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng mà còn trực tiếp hòa mình vào không khí lao động của làng nghề.

Mô hình này đã thu hút cả khách trong và ngoài nước, đặc biệt là các gia đình trẻ đưa con về trải nghiệm Trung thu xưa. Sản phẩm mặt nạ giấy bồi còn được giới thiệu trên một số trang web du lịch quốc tế, trở thành điểm nhấn quảng bá văn hóa Việt.

Ông Nguyễn Văn Hoàn – Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Nguyễn Văn Linh cho biết: “Số hộ làm nghề không còn nhiều, nhưng hoạt động đang hồi phục. Một số thanh niên trẻ sau khi làm việc ở doanh nghiệp đã quay về tiếp nối nghề cha ông. Đây là tín hiệu đáng mừng, giúp làng nghề không bị mai một”.

Hơn nửa thế kỷ thăng trầm, làng Ông Hảo vẫn kiên trì níu giữ nghề tổ. Những chiếc trống, mặt nạ giấy bồi, đèn ông sao nơi đây không chỉ là sản phẩm mùa vụ, mà còn là biểu tượng văn hóa, gợi nhớ ký ức tuổi thơ và giữ lại hồn cốt Tết Trung thu cho nhiều thế hệ./.