Ở làng Phò Trạch, từ phụ nữ đến trẻ con trong làng, không ai là không biết đan đệm. Bé gái lớp 4, lớp 5 đã biết đan đệm. Việc đồng áng thì theo mùa vụ, thời gian nông nhàn rất nhiều. Nghề đan đệm trở thành nghề chính của phụ nữ nơi đây, trong nhà luôn có một chiếc đệm đang đan dở. Họ đan thuần thục đến độ vừa đan vừa xem phim. Bàn tay của họ thoăn thoắt lên xuống. Con gái làng khác đến làm dâu cũng phải học đan. Vì thế, làng có câu ca: Lên làng thì muốn lên làng/Sợ mai kia đan đệm, đập bàng không xong.

Đệm được đan từ cây bàng. Bàng được trồng ở những nơi có nước sâu, thường được trồng ở rìa của cánh đồng lúa. Thời gian trồng và thu hoạch bàng khoảng một năm. Độ rằm tháng giêng, sau khi ăn tết xong, người dân trong làng lại thu hoạch bàng và cào sạch ruộng bàng để bàng non tiếp tục lên lại trên gốc bàng cũ. Bàng sau khi thu hoạch, được phơi khô, bó lại cẩn thận và gác lên giàn bếp, để dành dùng cho cả năm. Một số nhà thiếu thì người ta thường đi cắt bàng mọc hoang ở ven các trằm, bàu ở các làng lân cận. Trước khi đem đan, bàng được đập dẹp bằng một thanh gỗ lớn, gọi là cối đập bàng.

Làng Phò Trạch gồm bốn thôn, mỗi thôn có một cối đập bàng. Cối được đặt ở đường cái của thôn, là tài sản chung của thôn. Thường vào sáng sớm thì đã nghe tiếng xình xịch của cối đập bàng. Để bàng dẹp thì cần sức đập mạnh, nên hầu như việc đập bàng phải nhờ đến cánh đàn ông.

Quy trình để làm ra một chiếc đệm bàng qua rất nhiều khâu. Từ tháng hai âm lịch, người dân làng Phò Trạch đi cắt cây bàng ở ruộng về, sau đó phơi khô bằng ánh nắng tự nhiên từ 3-5 ngày, rồi phân loại. Từng bó bàng được cất giữ cẩn thận để gia đình có thể đan đệm được quanh năm. Vất vả nhất là khâu đạp bàng cho sợi bàng dẹp và mềm mới đan được. Dụng cụ để giã bàng là một cái cối đạp bàng, gần giống như cối giã gạo.

Khi đan, người ta so những sợi bàng mềm xếp cạch nhau cùng 1 hướng, khoảng 20-30 sợi, quay lại theo hướng vuông góc với những sợi đã sắp trước. Hoa văn hoặc chữ có thể điểm xuyết để tăng độ kỹ xảo và mỹ thuật. Khi đan xong là đến công đoạn bất 2 đầu (khóa múi), có 2 loại bất: Bất tua múi - bất kép và bất tua bao - bất đơn tùy vào yêu cầu của sản phẩm. Những người đã có nghề từ lâu năm có thể đạt tới kỹ xảo và khéo léo đan vào ban đêm mà không cần ánh sáng.

Với đặc tính chống ẩm về mùa Đông và thoáng mát về mùa Hè, lối đan truyền thống kết hợp với hoa văn dân gian, những sản phẩm của làng nghề đang gây hiệu ứng tốt với người tiêu dùng. Bên cạnh những sản phẩm truyền thống là những sản phẩm mỹ nghệ sinh hoạt và trang trí như: Chiếu du lịch tắm biển, nệm ngồi, túi xách thời trang, khay đựng, giỏ rác, đèn trang trí… một số sản phẩm được sản xuất theo tiêu chuẩn mới của châu Âu, trong đó chú trọng đến tính tiện lợi, tính dân gian và tính thân thiện với môi trường.

Người làng Phò Trạch yêu nghề, gắn bó với nghề đệm bàng từ bao đời nay. Trẻ em lên 9, lên 10 đã được cha mẹ, anh chị dạy cho nghề đan đệm bàng. Về già, dù tuổi đã bảy mươi, tám mươi, nhiều người vẫn ngồi đan đệm cùng con cháu. Những năm chiến tranh, không ít gia đình đã phải sơ tán sang các xã khác, huyện khác để tránh mưa bom, bão đạn của quân giặc. Nhưng họ vẫn không bỏ nghề. Họ mang nguyên liệu đi theo hoặc khai thác cói (bàng) mọc ở nơi hoang dã trong vùng sơ tán để làm nguyên liệu cho việc đan đệm bàng. Đệm chẹ, bao bì... do dân làng Phò Trạch làm ra đã được đem đi bán không chỉ ở Thừa Thiên Huế mà còn ở nhiều tỉnh, thành trong Nam, ngoài Bắc. Nghề đệm bàng Phò Trạch đã được học giả Lê Quý Đôn ghi vào sách “Phủ biên tạp lục”. Năm 2014, UBND tỉnh Thừa Thiên Huế ra quyết định công nhận làng nghề đệm bàng Phò Trạch là Làng nghề truyền thống của tỉnh.

Hoàng Khoa