Việc lấp hồ ao phải mộ phu, tuyển thợ. Bấy giờ có nhiều người nghèo đói, khổ sở phải dấn thân xin vào làm việc tại đây. Hàng ngày họ phải đến sớm để thuê xe hoặc tự mang thúng mủng, quang gánh để vận chuyển đất, đá từ bãi Phúc Xá vào lấp hồ. Lương công nhật rẻ mạt, nhưng vì nghèo đói phải nai lưng kiếm sống để cứu vãn cuộc đời.

Nơi đây người ta đã thiết lập một công trường xây dựng trong khoảng hơn mười năm (1922 – 1935). Công cụ lao động hầu như sức người là chính. Pa lăng, tời tó... chỉ dùng để vận chuyển những vật liệu vượt quá sức người và chỉ để cẩu, kéo sắt, thép, xi măng lên tầm cao ở công trường.

Cảnh lấp hồ, san nền, đổ móng để xây dựng nhà máy điện

Từ năm 1922 đến 1932 xong phần san nền, đổ móng và lắp 4 lò hơi B.W (Badcook Wilcox - , hai bộ tuabin (turbo – Anternateur) 3750 kW của hãng Alstom. Từ năm 1933 xây lắp tiếp 4 nồi hơi B.W và một bộ tuabin 7500 kW của hãng Alstom

Năm 1940 lắp đặt tiếp một bộ tuabin của hãng Oerlikon công suất 7500 kW. Đến năm 1949, do nhu cầu tiêu thụ của các giới thượng lưu ở thành thị và bộ máy chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp, họ đã cho xây dựng và lắp đặt thêm 2 lò BW, nâng tổng số thiết bị lên 10 lò BW và 4 máy tuabin với tổng công suất thiết kế 22.500 kW . Sau tiếp quản thủ đô 1954, ta lắp đặt thêm 2 lò OR-32 nên đã có 12 lò, 4 máy. Từ đây nơi này trở thành một trung tâm phát điện của miền Bắc Việt Nam và được xếp hạng quan trọng nhất lúc bấy giờ. Và cũng vì “quan trọng” nên thường xuyên 24h hàng ngày lúc nào cũng có lính gác bốn phía tại các cổng ra vào và lắp chằng chịt dây thép gai ở những điểm xung yếu nhất của xí nghiệp.

Xây dung lò hơi B.W (Badcook Wilcox)

Sau khi nhà máy đèn ra đời hoạt động, nhiều sự kiện đã xảy ra ở đây. Nổi bật nhất là về quan hệ giữa chủ và thợ, giữa con người và chế độ làm việc.

Thợ thuyền mỗi khi gặp chủ thường phải cúi đầu lễ phép, một điều “thưa” hai điều “bẩm” (thưa sếp, bẩm sếp). Còn chủ cần việc gì thường hất hàm hoặc vẫy tay gọi thợ rất hách dịch: “Ê, culi”...! Thợ thuyền làm việc ở những nơi nóng, bụi, ồn ã, bẩn thỉu, không hề có một chế độ bảo hộ lao động – không giày, dép, khẩu trang, kính đeo mắt.... Đã vậy, thợ thuyền hết ca ra về chỉ có nước hồ đã được thải từ các hệ thống làm mát cho các thiết bị chảy ra cống rãnh, phải lấy để tắm, rửa.

Lắp đặt nhà máy tua bin số 1

Từ năm cửa Ô, hàng ngày thợ thuyền phải lê bước trên những đôi guốc đã mòn gót đến xưởng làm việc. Ngày nào chậm trễ, chưa kịp treo thẻ báo danh thì hôm đó không lương. Dù có đến chậm, phần lương hôm đó người cai được quyền sử dụng. Khổ nhất là những chị em con mọn, sáng ra lần bấn vì con cái nên cũng có nhiều thiệt thòi. Một số thợ ở quê xa, phải rủ nhau thuê chung nhà, ngăn vách để nương thân, lấy sức hôm sau làm việc. Nỗi khổ lớn nhất là hàng ngày chị em khi qua cổng sở rất sợ các ông người Âu Phi gác cổng khám xét, sờ nắn từ hai mạng sườn đến hai hàng mông (xem có vật gì lạ trong người?). Gặp những tên quá sỗ sàng, nửa đùa nửa thật, chòng ghẹo làm ảnh hưởng đến nhân cách con người. Tiếng kêu la, chửi rủa chưa dứt thì dòng người đi sau đã vội đùn đẩy người đi trước cho mau để kịp vào xưởng. Con ốm, mẹ đau, không dám nghỉ vì sợ mất việc. Thợ thuyền làm việc còn bị cai sếp thúc ép, ốp việc. Nhiều khi bị roi vọt hoặc những cú đá đít vì để “lò kém cháy”, máy nhảy hoặc hụt hơi, “tụt áp suất”... Việc mắng nhiếc, “xà lù”, “mẹc”, “cô sông” hoặc có những câu răn đe, dọa đuổi việc nghe rất nặng lời khiến thợ thuyền uất ức thêm để rồi “tức nước vỡ bờ”, chờ dịp tìm cách “khai tử” bọn đế quốc xâm lược.

Nhà máy Điện Yên Phụ trước 1954

Rồi...

Cách mạng tháng Tám (1945) thành công.

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và chiến dịch Điện Biên Phủ thắng lợi. Miền Bắc Việt Nam hoàn toàn được giải phóng.

Thủ đô Hà Nội được giải phóng. Nhà máy về tay công nhân. Thợ thuyền năm xưa đã được đổi đời và đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ miền Bắc, đánh thắng chiến tranh phá hoại, đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước...

Với thợ thuyền – công nhân máy đèn năm xưa đã góp nhiều công lao, trí tuệ - kể cả mồ hôi, nước mắt và máu để đổi lấy giang sơn gấm vóc, đất nước huy hoàng và lòng người khắp năm châu ủng hộ. Từ đây những người thợ điện không bao giờ bị đàn áp, những tiếng chửi mắng, những lời miệt thị “culi”, “culeo” và những tiếng răn đe “Atention”... vĩnh viễn đi vào quá khứ như những huyền thoại.

Bài, ảnh: Trần Nguyên