Theo Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khí thải từ phương tiện giao thông chiếm khoảng 15% lượng bụi mịn PM2.5, trong khi bụi đường đóng góp khoảng 23%. Tổng phát thải từ hoạt động giao thông chiếm khoảng 38% tại Hà Nội trong các đợt ô nhiễm nghiêm trọng thời gian gần đây.

Một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới cũng chỉ ra nguồn giao thông chiếm khoảng 12%, và các hạt ô nhiễm thứ cấp hình thành từ khí tiền chất như NOx do giao thông phát thải chiếm thêm khoảng 18%. Riêng bụi đường từ giao thông, hoạt động xây dựng và xi măng chiếm khoảng 17%. Những số liệu này cho thấy giao thông tiếp tục là tác nhân lớn gây suy giảm chất lượng không khí, đặc biệt vào mùa đông – khi điều kiện khí tượng hạn chế khả năng khuếch tán chất ô nhiễm. Do đó, kiểm soát nguồn phát thải từ giao thông vẫn sẽ là nhiệm vụ trung tâm trong thời gian tới, nhằm từng bước cải thiện chất lượng không khí tại các đô thị lớn.

Giao thông được xem là một trong những nguồn phát thải đáng kể, đóng góp lớn vào tình trạng ô nhiễm không khí ở Hà Nội

Giao thông được xem là một trong những nguồn phát thải đáng kể, đóng góp lớn vào tình trạng ô nhiễm không khí ở Hà Nội và các tỉnh lân cận. Tại Thủ đô, khí thải từ phương tiện sử dụng xăng dầu cùng bụi đường cuộn lên trong giờ cao điểm đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Bên cạnh xây dựng, công nghiệp, làng nghề và hoạt động dân sinh, giao thông nằm trong bốn nhóm nguyên nhân chính gây ô nhiễm đô thị.

Một số cụm công nghiệp, làng nghề đã áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn để hạn chế phát thải ra môi trường không khí. Thay vì xả bỏ hoàn toàn chất thải, nhiều cơ sở đã bắt đầu tái sử dụng nhiệt thừa, thu hồi bụi – khí thải để đưa trở lại quy trình sản xuất hoặc chuyển đổi sang các sản phẩm phụ có giá trị. Một số địa phương cũng triển khai hệ thống lò đốt tập trung, xử lý khí thải đạt chuẩn, giúp giảm tình trạng đốt riêng lẻ gây ô nhiễm tràn lan.

Mô hình tuần hoàn này không chỉ giảm phát thải bụi và khí độc mà còn tiết kiệm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. Đây được xem là hướng đi phù hợp để cải thiện chất lượng không khí ở các khu vực có mật độ sản xuất thủ công cao, đồng thời tạo tiền đề cho việc chuyển đổi sang sản xuất sạch hơn trong thời gian tới.

Bà Hà Thị Vinh – Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, Chủ tịch HĐQT Công ty TNHH Gốm sứ Quang Vinh cho rằng việc triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn tại các cụm công nghiệp và làng nghề là hướng đi tất yếu trong bối cảnh yêu cầu giảm phát thải ngày càng cấp bách.

Theo bà Vinh, nhiều làng nghề hiện nay vẫn sản xuất theo quy mô nhỏ lẻ, thiết bị cũ, dẫn đến tiêu hao năng lượng lớn và phát sinh nhiều bụi, khí thải. “Nếu chỉ kiểm soát bằng biện pháp hành chính thì rất khó đạt hiệu quả. Quan trọng là phải tổ chức lại sản xuất, xây dựng cụm công nghiệp tập trung, đầu tư hệ thống xử lý khí thải đồng bộ để các cơ sở cùng sử dụng,” bà nhận định.

Bà Vinh cũng nhấn mạnh việc tái sử dụng nguyên liệu, tận dụng nhiệt thừa, thu hồi bụi để đưa trở lại dây chuyền sản xuất đang là giải pháp được nhiều doanh nghiệp gốm sứ và thủ công mỹ nghệ quan tâm. “Khi áp dụng mô hình tuần hoàn, không chỉ giảm phát thải mà còn giảm chi phí, tăng tính cạnh tranh cho doanh nghiệp làng nghề. Đây là con đường bền vững mà các địa phương cần hỗ trợ mạnh mẽ hơn,” bà nói.

Kết Nối Chuỗi Giảm Phát Thải: Làng Nghề Và Đô Thị Cùng Chuyển Sang Giao Thông Sạch

Tại nhiều làng nghề, việc đưa vào sử dụng xe điện để vận chuyển du khách và hàng hóa đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc giảm tiếng ồn, bụi và khí thải. Điển hình như tại làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ, gốm sứ Bát Tràng, làng nghề Sơn Đồng hay một số làng nghề thủ công mỹ nghệ khác, mô hình xe điện chạy trong khu vực sản xuất và sinh hoạt giúp không gian làng nghề thông thoáng hơn, hạn chế tình trạng bụi đường và khí thải từ xe máy, xe tải nhỏ. Những mô hình này cho thấy giao thông sạch hoàn toàn có thể trở thành giải pháp thiết thực, đồng hành với mục tiêu giảm phát thải và bảo vệ môi trường tại các làng nghề truyền thống.

Xe Điện Vào Làng Nghề Chuyên Mỹ: Giải Pháp Giảm Bụi, Giảm Ô Nhiễm.

Việc nhiều làng nghề đưa xe điện vào vận chuyển du khách và hàng hóa, cho thấy nhu cầu chuyển đổi sang phương tiện giao thông sạch đang diễn ra ngay từ cấp cơ sở. Trong bối cảnh đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng dự thảo Quy định về lộ trình áp dụng quy chuẩn khí thải đối với mô tô, xe gắn máy và ô tô nhằm từng bước kiểm soát chặt chẽ hơn nguồn phát thải giao thông trên cả nước.

Dự thảo mới nhất đặt ra những mốc quan trọng: từ ngày 01/7/2026 sẽ không còn xe mô tô, xe gắn máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch lưu thông trong Vành đai 1; từ 01/01/2028 mở rộng hạn chế tương tự với Vành đai 1 và Vành đai 2, đồng thời hạn chế xe ô tô cá nhân dùng nhiên liệu hóa thạch; và đến năm 2030, phạm vi thực hiện sẽ được mở rộng tới khu vực Vành đai 3 của Hà Nội. Cùng với đó, Bộ cũng định hướng xây dựng hệ thống kiểm định khí thải phương tiện, kết nối dữ liệu phục vụ kiểm kê và quản lý phát thải.

Song song với dự thảo nêu trên, Quyết định quy định lộ trình áp dụng quy chuẩn kỹ thuật khí thải cho ô tô tham gia giao thông đường bộ cũng đã được ban hành, trong đó yêu cầu xe sản xuất trước năm 1999 áp dụng Mức 1 kể từ ngày 28/11/2025. Những chính sách này cho thấy định hướng mạnh mẽ của cơ quan quản lý trong việc thúc đẩy phương tiện giao thông sạch, góp phần cải thiện chất lượng không khí cả tại đô thị lẫn khu vực làng nghề.

Bên cạnh việc kiểm soát khí thải từ xe máy, mô tô và ô tô đang lưu hành, các chuyên gia của dự án “Lồng ghép chống chịu biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường để phát triển các đô thị xanh” do Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) chủ trì cũng đề xuất nghiên cứu giới hạn số lượng xe máy đăng ký mới, tiến tới ngừng cấp đăng ký xe máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh theo lộ trình phù hợp.

Đây là biện pháp có tác động lớn đến người dân, vì vậy các chính sách hỗ trợ chuyển đổi sẽ cần được chuẩn bị song song. Các chuyên gia cho rằng việc xây dựng chính sách ưu đãi, xã hội hóa cho người dân và doanh nghiệp trong chuyển đổi xe mô tô, xe gắn máy cũ sang phương tiện sử dụng năng lượng sạch là rất cần thiết. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ miễn – giảm phí cho học sinh, sinh viên khi sử dụng giao thông công cộng; phát triển hệ thống xe đạp công cộng thông qua huy động xã hội hóa.

Đặc biệt, việc hoàn thiện hạ tầng giao thông công cộng, xây dựng lộ trình chuyển đổi xe buýt từ nhiên liệu hóa thạch sang phương tiện sử dụng năng lượng xanh, cùng với việc phát triển đường sắt đô thị (metro) và hệ thống trạm sạc – tủ đổi pin xe điện, sẽ là nền tảng quan trọng để thúc đẩy giao thông sạch. Những định hướng này không chỉ mang ý nghĩa đối với khu vực đô thị, mà còn liên quan trực tiếp đến các làng nghề – nơi vốn chịu áp lực lớn từ bụi đường, khí thải của xe máy, xe tải nhỏ và phương tiện vận chuyển hàng hóa.

Tại nhiều làng nghề như Chuyên Mỹ, mô hình xe điện vận chuyển du khách và hàng hóa đã chứng minh hiệu quả rõ rệt trong việc giảm phát thải, mở ra khả năng nhân rộng khi các chính sách hỗ trợ của Nhà nước đi vào thực tế. Việc chuyển đổi phương tiện giao thông sạch tại làng nghề, nếu được hỗ trợ bằng cơ chế tài chính, ưu đãi thuế và hạ tầng sạc phù hợp, sẽ góp phần quan trọng giảm ô nhiễm không khí khu vực nông thôn – vệ tinh, đồng thời tạo kết nối xanh bền vững với trung tâm đô thị.