"Bẫy" sản lượng lớn, quyền lực thị trường nhỏ

Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng nông, lâm sản toàn cầu. Tuy nhiên, phần lớn giá trị cao như công nghệ, thương hiệu, tiêu chuẩn và dữ liệu vẫn nằm ở những khâu mà doanh nghiệp Việt chưa làm chủ.

Theo ông Nguyễn Viết Tượng, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Cao su Việt Nam (VRA), ngành cao su đang đối mặt với tình trạng "sản lượng lớn, quyền lực nhỏ". Việt Nam thuộc nhóm các nước sản xuất, xuất khẩu cao su thiên nhiên hàng đầu thế giới nhưng phần lớn vẫn xuất khẩu thô hoặc sơ chế. Các sản phẩm công nghệ cao, vật liệu kỹ thuật và những khâu có giá trị gia tăng lớn còn hạn chế.

Ngành cà phê cũng có nghịch lý tương tự. Ông Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê và Ca cao Việt Nam, cho biết Việt Nam là một trong những nước cung ứng cà phê lớn nhất thế giới nhưng phần lớn vẫn xuất khẩu hạt thô. Trong khi đó, Thụy Sĩ không trồng cà phê nhưng lại tạo được giá trị lớn nhờ công nghệ chế biến, thương hiệu và hệ thống giao dịch, phân phối toàn cầu.

Với ngành gỗ, ông Nguyễn Quốc Khanh, Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), cho rằng nhiều doanh nghiệp Việt vẫn chủ yếu gia công theo đơn đặt hàng, trong khi chưa làm chủ được các khâu thiết kế, công nghệ và thương hiệu quốc tế.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy sản lượng lớn mới chỉ là điều kiện ban đầu. Malaysia và Indonesia đã chủ động xây dựng tiêu chuẩn bền vững cho ngành dầu cọ; Thái Lan từng bước xây dựng tiêu chuẩn và hệ thống dữ liệu riêng cho ngành cao su. Trong nước, ngành gạo cũng đang chuyển từ xuất khẩu gạo phổ thông sang chú trọng giống chất lượng cao, thương hiệu và tiêu chuẩn.

Những kinh nghiệm này cho thấy muốn nâng vị thế, nông, lâm sản Việt Nam cần chuyển từ bán nguyên liệu sang bán sản phẩm, công nghệ và giá trị; từ chấp nhận tiêu chuẩn sang từng bước tham gia xây dựng tiêu chuẩn và định hình thị trường.

Doanh nghiệp không thể đơn độc sản xuất thô mà cần liên kết chặt chẽ để hình thành hệ sinh thái chuỗi giá trị khép kín

Hiến kế từ doanh nghiệp: 5 trụ cột nâng tầm vị thế

Để nông, lâm sản Việt Nam chuyển từ vị thế "tuân thủ" sang chủ động hơn trong chuỗi giá trị, đại diện doanh nghiệp và các hiệp hội cho rằng cần tập trung vào 5 nhóm giải pháp.

Thứ nhất, thay đổi cách làm, từ bán nguyên liệu sang bán giá trị. Doanh nghiệp cần đầu tư vào chế biến sâu, sản phẩm có hàm lượng công nghệ, thương hiệu và sở hữu trí tuệ cao hơn, thay vì chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu.

Thứ hai, tăng liên kết để hình thành chuỗi giá trị. Doanh nghiệp khó có thể đi xa nếu hoạt động riêng lẻ. Với ngành cao su, ông Nguyễn Viết Tượng đề xuất chuyển từ cao su thiên nhiên sang vật liệu kỹ thuật, linh kiện và sản phẩm hoàn chỉnh, gắn với công nghệ và bản quyền. Doanh nghiệp cần hướng tới cung cấp giải pháp thay vì chỉ bán nguyên liệu.

Thứ ba, chủ động về tiêu chuẩn. Các doanh nghiệp kiến nghị Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng khung tiêu chuẩn quốc gia về cao su thiên nhiên bền vững, phù hợp với thông lệ quốc tế. Đây sẽ là cơ sở giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước các yêu cầu ngày càng cao từ những thị trường như EU, Mỹ.

Thứ tư, đầu tư vào công nghệ và dữ liệu. Cần có những doanh nghiệp lớn làm đầu tàu nghiên cứu, phát triển công nghệ chế biến sâu. Theo ông Nguyễn Viết Tượng, với ngành cao su, có thể phát huy vai trò của Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam (VRG) trong nghiên cứu và phát triển (R&D), đồng thời mở rộng hợp tác với các tập đoàn quốc tế.

Cùng với công nghệ, cần xây dựng cơ sở dữ liệu đầy đủ về vùng trồng, vườn cây, mã số định danh và sản lượng để phục vụ truy xuất, quản lý và nâng giá trị sản phẩm.

Thứ năm, nâng vai trò của hiệp hội và tăng hỗ trợ chuyển đổi xanh. TS. Tô Xuân Phúc, Giám đốc Chương trình Chính sách, Thương mại và Tài chính Lâm nghiệp, Tổ chức Forest Trends cho rằng các hiệp hội như VRA, VIFOREST, VICOFA cần tăng năng lực phân tích, dự báo về thị trường, công nghệ và chính sách, thay vì chỉ tập trung xúc tiến thương mại.

Doanh nghiệp cũng cần đồng hành với hộ sản xuất trong việc áp dụng các tiêu chuẩn bền vững, giảm phát thải và phát triển kinh tế tuần hoàn. Về phía Nhà nước, ông Nguyễn Viết Tượng đề xuất tăng cường ngoại giao ngành hàng, mở rộng thị trường trong nước và nghiên cứu các gói tín dụng xanh hỗ trợ quá trình chuyển đổi.

Mục tiêu cuối cùng là giúp nông, lâm sản Việt Nam từng bước chuyển từ bán nguyên liệu sang bán sản phẩm, từ đáp ứng tiêu chuẩn sang chủ động tham gia xây dựng tiêu chuẩn và từ tham gia chuỗi giá trị sang nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.