Cách mạng Tháng Tám thành công mau lẹ và ngoạn mục không phải là ngẫu nhiên mà là kết quả của một quá trình đấu tranh lâu dài, kiên cường, bất khuất của các tầng lớp nhân dân ta, dưới sự lãnh đạo sáng suốt, khéo léo của Đảng ta.

Nghị quyết Hội nghị Trung ương tháng 11-1939 quyết định thành lập Mặt trận Thống nhất Dân tộc Phản đế Đông Dương thay cho mặt trận Dân chủ nhằm đấu tranh đánh quốc Pháp, vua chúa bản xứ và bọn tay sai đế quốc, giành độc lập hoàn toàn cho các dân tộc Đông Dương.

Sau Hội nghị Trung ương tháng 11-1939, tình hình trong nước và thế giới có sự chuyển biến mới: Nhật vào Đông Dương. Trung ương Đảng họp Hội nghị lần thứ Bảy tháng 1-1940 ra Nghị quyết nhận định: Việc Pháp đầu hàng Nhật, nước ta rơi vào cảnh "Một cổ đôi tròng" vừa bị đế quốc Pháp đàn áp, vừa bị phát xít Nhật hành hạ, vì vậy kẻ thù của nhân dân Đông Dương lúc này là đế quốc Pháp và phát xít Nhật.

Ngày 8-2-1941, đồng chí Nguyễn Ái Quốc (tức Chủ tịch Hồ Chí Minh) về nước, ở hang Cốc Bó, thôn Pắc Bó (Hà Quảng, Cao Bằng). Với tư cách là đại diện Quốc tế Cộng sản, Người triệu tập Hội nghị Trung ương Tám (5-1941) trực tiếp đặt vấn đề khởi nghĩa trong toàn quốc và quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh (Việt Nam Độc lập Đồng minh Hội).

Tháng 2-1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp ra nghị quyết, nhận định "Kẻ thù số một của các dân tộc Đông Dương lúc này không phải là tất cả chủ nghĩa đế quốc mà chỉ là đế quốc-phát xít, đặc biệt là phát xít Nhật-Pháp". Hội nghị chỉ rõ toàn bộ công tác của Đảng trong lúc này là chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền. Đến tháng 3-1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp (mở rộng) ra Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta". Nếu như trước đó Trung ương Đảng xác định kẻ thù chính là Pháp-Nhật, rồi Nhật-Pháp xâm lược thì trong chỉ thị này, xác định " Đế quốc phát xít Nhật là kẻ thù chính, kẻ thù cụ thể trước mắt và duy nhất của nhân dân Đông Dương". Khẩu hiệu "Đánh đuổi Nhật-Pháp” được thay bằng khẩu hiệu "Đánh đuối phát xít Nhật".

Tháng 4-1945, Trung ương Đảng triệu tập Hội nghị Quân sự cách mang Bắc Kỳ, quyết định thống nhất các lực lượng vũ trang, đẩy mạnh tuyên truyền xung phong có vũ trang, cướp kho thóc của Nhật để giải quyết nạn đói, đẩy mạnh xây dựng các đội tự vệ vũ trang, du kích cứu quốc, mở trường đào tạo cấp tốc cán bộ quân sự, phát động chiến tranh du kích ở những nơi có điều kiện, giải phóng từng vùng, mở rộng căn cứ địa cách mạng. Ngay sau đó, cao trào kháng Nhật cứu nước diễn ra mạnh mẽ, phong phú về nội dung và hình thức.

Trên cơ sở phân tích, đánh giá tình hình cách trong nước đã có sự phát triển mạnh mẽ, sôi sục, rộng khắp. Đồng thời, xem xét những điều kiện thuận lợi bên ngoài là Nhật đã hoang mang đến cực độ và nhất định sẽ thua trận. Nên Hội nghị Đại biểu toàn quốc của Đảng họp tại Chiến khu Tân Trào (từ 13 đến 15-8-1945) đã đi tới kết luận: "Những điều kiện khởi nghĩa ở Đông Dương đã chín muồi". Vì vậy, "phải kịp thời hành động, không bỏ lỡ cơ hội", khẩn trương "đánh chiếm ngay những nơi chắc thắng, không kể thành phố hay thôn quê. Thành lập những ủy ban nhân dân ở những nơi ta làm chủ". Tất cả vì mục tiêu "Việt Nam hoàn toàn độc lập!".

Hội nghị đã quyết định thành lập Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc do Tổng Bí thư Trường Chinh phụ trách. 23 giờ ngày 13- 8, Ủy ban khởi nghĩa ra Quân lệnh số 1 hiệu triệu toàn dân khởi nghĩa.

Ngày 16 và 17-8-1945, Đại hội Quốc dân do Tổng bộ Việt Minh triệu tập tại Tân Trào (Tuyên Quang) nhất trí với chủ trương Tổng khởi nghĩa của Đảng "Kịp thời lãnh đạo quần chúng nhân dân nổi dậy giành chính quyền trước khi quân Đồng minh vào Đông Dương tước vũ khí Nhật, ta đứng ở địa vị làm chủ đất nước mình mà đón tiếp quân Đồng minh". Đại hội Quốc dân đã cử ra Ủy ban Giải phóng Dân tộc Việt Nam (tức Chính phủ lâm thời) do đồng chí Hồ Chí Minh làm Chủ tịch, quy định Quốc kỳ là cờ đỏ sao vàng, Quốc ca là bài Tiến quân ca.

Hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng, của Tổng bộ Việt Minh và Đại hội Quốc dân, nhân dân cả nước ta, triệu người như một đã nhất tề vùng lên giành độc lập tự do. Ngày 19-8- 1945, nhân dân Hà Nội sôi sục khí thế cách mạng vùng lên khởi nghĩa thắng lợi. Ngày 23-8, cuộc khởi nghĩa thắng lợi ở Huế. Ngày 25-8, thắng lợi ở Sài Gòn. Chỉ trong vòng 15 ngày, cuối tháng Tám cuộc Tổng khởi nghĩa đã thắng lợi hoàn toàn trong phạm vi cả nước. Lần đầu tiên trong lịch sử, chính quyền cả nước thực sự thuộc về nhân dân.
Ngày 2-9-1945, tại Quảng trường Ba Đình, trước cuộc mít tinh khổng lồ của hàng chục vạn đồng bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà trịnh trọng đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố trước quốc dân và thế giới: Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, nay là nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt nam. Từ đó, ngày 2-9 là ngày Quốc Khánh của nước ta.

Bài và ảnh Mai Hoàng