Giữ nghề!

Các cụ cao niên ở làng Lũng Hạ kể rằng, làng Lũng Hạ vốn là một làng quê thuần nông. Để giải quyết việc làm những lúc nông nhàn, các cụ tiền bối đã đi nhiều nơi làm thuê kiếm sống, học nghề rồi về quê gây dựng thành nghề truyền thống cho làng. Đến giờ cũng đã gần 300 năm.

Nghệ nhân Đỗ Văn Tranh (55 tuổi) - người được tôn vinh có đôi tay tài hoa trong danh sách đầu bảng của làng cho biết, gia đình ông đã có hơn năm đời theo nghề mộc. Từ năm 13 tuổi, ông đã bắt đầu học nghề, tính đến nay đã trên 40 năm. Ông Tranh chia sẻ: “Thợ làm mộc ở đây không có tính giấu nghề, sẵn sàng dạy cho bất cứ ai muốn học, không lấy học phí, vừa học vừa làm thí công. Một số chủ xưởng mộc tâm huyết, ngoài dạy không công còn lo chỗ ở và cơm nước. Nếu sáng dạ học chừng 3 - 5 tháng sẽ rành việc”.

Nói về nghề, nghệ nhân Đỗ Văn Tranh phấn khởi kể rành mạch từng công đoạn. Những công đoạn bất thành văn ấy đã ăn sâu vào ông, thành bài giảng truyền đạt cho hơn trăm đứa học trò khắp nơi trong vùng. Để làm ra một sản phẩm mộc mĩ nghệ phải trải qua rất nhiều công đoạn. Đầu tiên là khâu chọn gỗ. Gỗ thường được tập kết ở một số địa phương lân cận, sau đó xẻ và phân loại, chọn lọc. Tiếp theo là tạo nền, tạo dáng. Thường thì người thợ sẽ vẽ mẫu ra giấy trước, sau khi cảm thấy được mới in vào gỗ. Sau đó, người thợ sẽ dùng máy làm nền hạ thô và làm các chi tiết trên sản phẩm. Nếu là chạm trổ hay chạm lộng thì dùng khoan tạo lỗ xuyên qua thân gỗ rồi tra lưỡi cưa vào tiến hành cưa lộng theo đường nét đã vẽ sẵn. Lưỡi cưa dùng để cưa lộng thường có bề gáy rất ngắn giúp đường cưa uyển chuyển, linh hoạt theo nét hoa văn uốn lượn phức tạp. Nếu là chạm nổi hay chạm âm thì dùng đục bạt phá nền, tạo khung.

Khâu chạm trổ do thợ chạm đảm nhận. Những người thợ với tài năng, trí tưởng tượng và đôi bàn tay khéo léo của mình đã thổi hồn vào từng thớ gỗ, tạo nên những hình tượng mới lạ trên nền gỗ. Cuối cùng là tạo láng, làm bóng và sơn tô điểm thêm cho các hoa văn hình tượng đã có. Đề tài chạm trổ thường do khách yêu cầu hoặc do các nghệ nhân sáng tạo. Chỉ tay vào chiếc sập đang ngồi, nghệ nhân Đỗ Văn Tranh nói: Chiếc dạ sập ngồi này là hình thức sập Ngũ - Phúc - Mai - Khánh - Thọ.

Điều gì đã làm nên nét đặc sắc riêng có của đồ mộc Lũng Hạ? Câu hỏi của tôi đã phần nào được giải đáp khi tôi được chị Trịnh Thị Thanh Bình - cán bộ khuyến công của xã đưa đến thăm một số cơ sở sản xuất trong làng. Anh Lê Văn Thành, chủ cơ sở sản xuất Thành Đoan cho biết: Người làm mộc đòi hỏi phải có sức khỏe dẻo dai và đôi bàn tay khéo léo. Nếu không sẽ rất khó để làm ra được những khuôn hình vừa tinh tế, vừa bền chắc như vậy. Nhìn đôi bàn tay thô ráp thoăn thoắt, tỉ mẩn đục, đẽo, bào, mài, biến những khúc gỗ có hình khối đơn giản thành tranh, thành chữ, thành rồng bay, phượng múa hay hoa lá bốn mùa tốt tươi với từng đường nét tinh xảo, sống động, tôi không khỏi khâm phục trước khả năng sáng tạo, bàn tay tài hoa của người thợ. Có lẽ nét độc đáo của đồ mộc Lũng Hạ cũng bắt nguồn từ quá trình lao động, sáng tạo, tự tìm tòi ra những mẫu mã để tạo ra phong cách, thương hiệu riêng cho làng nghề.

Đi sâu vào những con ngõ nhỏ bên trong làng nghề, tôi không khỏi ngạc nhiên khi thấy những thanh niên còn rất trẻ, phụ nữ và cả những người lớn tuổi đang miệt mài làm việc. Khác hẳn với những cơ sở sản xuất quy mô bên ngoài, những người thợ ở đây chủ yếu làm các công việc nhỏ lẻ. Họ gia công sản phẩm cho những cơ sở lớn. Với hơn 40 năm làm nghề mộc, chứng kiến biết bao sự đổi thay của làng nghề, ông Nguyễn Văn Xưa (60 tuổi) cho tôi biết: “Bí quyết tay nghề làm mộc ở đây chưa ai soạn thành sách để truyền lại cho thế hệ sau, người đi trước có kinh nghiệm đúc rút rồi truyền lại cho con cháu…”.

Ông Xưa giờ không còn làm chủ một cơ sở sản xuất như trước, nhưng ông vẫn là người thầy đầy tâm huyết truyền nghề cho con trai mình. Anh Nguyễn Duy Kiên - con trai của ông và là thế hệ thứ 4 trong gia đình theo nghề mộc. Nhìn dáng vẻ miệt mài, đục đẽo, tạo hình khối cho hoa văn trên tấm gỗ của anh càng khiến tôi tin rằng anh sẽ gắn bó với nghề “cha truyền con nối” như lời anh chia sẻ.

Tôi cảm nhận, trong tâm thức của những người thợ lớn tuổi nơi đây, nghề mộc với họ không chỉ là nghề mà còn là cái nghiệp. Thợ Lũng Hạ cho rằng, trong những năm tháng khốn khó nhất, nghề đã nuôi sống họ thì đến khi khá giả phải giữ gìn, truyền dạy và nuôi cái nghề truyền thống của tổ tiên.

Sức sống mới!

Theo lời nghệ nhân Đỗ Văn Tranh kể lại thì thời các cụ trước đây, làng nghề mộc Lũng Hạ chủ yếu làm các mặt hàng gỗ dân dụng như trường cuốn, sập gụ, tủ chè,… Khoảng chục năm trở lại đây, do nhu cầu sử dụng đồ gỗ trang trí phục vụ không gian thờ cúng trong gia đình, nhiều hộ trong làng nghề chuyển sang làm các sản phẩm mộc mỹ nghệ, hoành phi, câu đối, án gian, sập thờ, sập ngồi…

Mặc dù bây giờ đã có máy chạm tự động để chạm gỗ, giúp người thợ đỡ vất vả, công việc được nhanh và số lượng được nhiều hơn, nhưng những chi tiết máy chạm vẫn thô và độ sắc nét không cao, thiếu “hồn” người thợ. Vì thế, vẫn cần những bàn tay tài hoa mới có thể tạo ta sản phẩm mang hồn cốt của mộc Lũng Hạ. Bởi vậy, một số nghệ nhân tâm huyết, bên cạnh sử dụng máy chạm tự động họ vẫn chạm thủ công theo yêu cầu của khách hàng. Anh Nguyễn Văn Kiên cho biết, cơ sở của anh từ trước đến nay chỉ chuyên chạm thủ công. Học trò anh dạy phải thạo chạm tay anh mới cho học sang chạm máy. Một phần là để giữ nghề, để học trò không quên cái gốc của làng. Không chỉ anh Kiên mà một số nghệ nhân khác của làng cũng có thói quen giữ nghề như vậy.

Đồ mộc Lũng Hạ giờ đây đã vượt ra ngoài danh giới của làng, xã, huyện, tỉnh và đi đến nhiều vùng đất trong cả nước. Là người có “bàn tay vàng” của làng, anh Lê Văn Thành vừa hướng dẫn công nhân khắc bộ hoành phi câu đối, cửa võng, cửa sổ cho một ngôi chùa ở Hà Tây, vừa cho tôi biết: “Tôi mở xưởng mộc tính đến nay cũng gần hai chục năm. Ban đầu, xưởng chỉ sản xuất những mặt hàng dân dụng như tủ, giường, bàn ghế… đáp ứng thị hiếu khách hàng. Năm 1997, tôi chuyển sang làm đồ gỗ chạm khảm vì nét đẹp tinh tế của nó hơn hẳn các sản phẩm đồ gỗ thông thường”. Chỉ tay vào bộ hoành phi vừa mới hoàn thiện, anh Thành cho biết thêm, để làm ra bộ câu đối và bức hoành phi được chạm khắc tinh xảo này gần chục thợ trong xưởng của anh phải mất hơn một tháng mới hoàn thành.

Trong cuộc trò chuyện, tôi vô cùng ấn tượng với suy nghĩ của anh Thành là dù làm chủ nhưng anh vẫn luôn coi mình như một công nhân chuyên nghiệp, phải không ngừng học hỏi, nâng cao tay nghề, đồng thời luôn đáp ứng được yêu cầu, chất lượng sản phẩm và trả hàng phải đúng hẹn. Có lẽ cũng bởi sự chuyên nghiệp ấy mà tên tuổi cơ sở sản xuất của anh khá nổi tiếng khắp các vùng từ Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hà Nội… phần lớn sản phẩm đều làm theo đơn đặt hàng. Trung bình mỗi năm, cơ sở sản xuất của anh bán ra thị trường hàng trăm sản phẩm, giải quyết việc làm cho 10 lao động với thu nhập bình quân từ 8 - 10 triệu đồng/ người/ tháng.

Ông Phạm Văn Bình, 60 tuổi, công nhân lớn tuổi nhất cơ sở sản xuất của anh Thành cho biết, ngày trước, những công đoạn cưa, bào phải làm bằng tay, thì nay các dụng cụ đã được cơ giới hóa, rút ngắn thời gian làm ra sản phẩm, giảm sức lao động cho thợ. Cuộc sống của những người thợ như chúng tôi nhờ vậy cũng đỡ vất vả hơn.

Về làng mộc Lũng Hạ, khách hàng không khỏi ngạc nhiên khi thấy những thanh niên còn rất trẻ nhưng đã có nhiều năm làm nghề. Không ít em vừa đi học văn hóa, vừa tranh thủ thời gian rảnh rỗi học nghề vì đam mê, sau thấy nghề nuôi sống được mình cho nên tiếp tục theo đuổi. Cũng không ít những phụ nữ hoặc những người lớn tuổi, lúc nhàn rỗi nhận những công đoạn nhỏ hoặc gia công chi tiết cho sản phẩm. Theo thống kê sơ bộ, tại làng mộc Lũng Hạ hiện có 177 hộ sản xuất và kinh doanh đồ mộc, góp phần giải quyết cho 531 lao động, thu nhập bình quân của một lao động làng nghề là 6,5 triệu đồng/ người/ tháng. Một số sản phẩm của Lũng Hạ hiện đã có mặt hầu khắp cả nước, được khách hàng đánh giá cao về uy tín và chất lượng.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành quả, việc phát triển làng nghề ở Lũng Hạ vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Những sản phẩm làm ra chỉ bán trong tỉnh và các vùng lân cận mà chưa vươn ra được các nước trên thế giới khiến sức cạnh tranh, đầu ra còn hạn hẹp. Nghệ nhân Đỗ Văn Tranh dù gắn bó với nghề đã lâu nhưng cũng chưa thể tìm một đầu ra ổn đỉnh cho sản phẩm của mình. Những sập ngồi, sập thờ, hoành phi câu đối… làm nên từ đôi bàn tay người thợ mộc này chủ yếu dựa vào đơn đặt hàng của người dân địa phương, thi thoảng mới có khách ngoài tỉnh.

Giải thích về nguyên nhân này, nghệ nhân Đỗ Văn Tranh chân tình nói: “Bây giờ, thị trường có nhiều loại nội thất làm theo kiểu công nghiệp, tuy không đẹp bằng sản phẩm mộc Lũng Hạ nhưng giá cả lại thấp hơn, đã gây khó khăn cho sản phẩm của làng. Mộc Lũng Hạ vẫn giữ cách làm thủ công qua nhiều công đoạn cho nên khó có thể hạ giá”.

Cũng theo nghệ nhân Đỗ Văn Tranh, người làm nghề ở Lũng Hạ cơ bản vẫn là thợ thủ công, khâu quảng bá, xúc tiến thương mại còn hạn chế, vì thế sản phẩm làm ra rất khó chiếm lĩnh thị trường. Hơn nữa, vấn đề mặt bằng, mở rộng quy mô sản xuất cũng là vấn đề lớn ở đây. Phần lớn các cơ sở sản xuất dùng nhà ở vừa là nơi làm việc, vừa làm nơi sinh hoạt nên việc đầu tư, đổi mới công nghệ và thiết bị sản xuất rất hạn chế. Quá trình sản xuất gỗ tại nhà đã gây phát sinh bụi, các chất thải rắn như mùn cưa, phoi bào, bụi sơn… khiến môi trường nơi đây bị ảnh hưởng nặng nề, chưa kể tiếng ồn của máy móc cưa xẻ, đục đẽo… Công tác dạy nghề truyền thống chưa phát huy hiệu quả. Ông Tranh cho rằng, dạy nghề thủ công truyền thống chủ yếu là phải áp dụng phương pháp truyền nghề, vì thế muốn mộc Lũng Hạ có nhiều đột phá về mẫu mã hàng truyền thống hiện đại phải có một chính sách đặc biệt với những nghệ nhân, thợ giỏi của làng.

Trước thực trạng này, chính quyền địa phương cũng đưa ra một số biện pháp nhưng hiệu quả thực sự chưa cao. Ông Nguyễn Văn Tùy - Phó Chủ tịch UBND xã Yên Phương cho biết: Ngay sau khi được công nhận làng nghề truyền thống năm 2006, lãnh đạo UBND xã đã thành lập Hội nghề mộc thôn Lũng Hạ. Nhiệm vụ của Hội là tích cực tuyên truyền, giáo dục cho hội viên hiểu rõ đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau về kỹ thuật, vốn và cam kết không làm hàng xấu, hàng giả, không bán phá giá. Cùng với đó, hằng năm, xã Yên Phương còn phối hợp với các ngành chức năng tổ chức các cuộc thi thợ mộc giỏi; các các lớp tập huấn, nâng cao tay nghề cho những người thợ, nhất là đội ngũ thợ trẻ. Tuy nhiên ông Huy cũng thẳng thắn thừa nhận, mặc dù có lợi thế về làng nghề, thị trường ngày càng mở rộng, thế nhưng hạn chế mặt bằng sản xuất đang là một trở ngại lớn đối với phát triển của làng nghề, đặc biệt là đối với các hộ ngoài mặt đường 305.

Chia sẻ về những khó khăn của một số làng nghề Vĩnh Phúc hiện nay, ông Lương Thế Vinh - Phó Chi cục trưởng Chi Phát triển nông thôn của tỉnh cho biết: Trên địa bàn tỉnh hiện có 12 làng nghề mộc truyền thống. Trong đó, đã có một số làng nghề có quy hoạch cụm công nghiệp, làng nghề tập trung như Thanh Lãng, Lý Nhân, Yên Phương... thế nhưng đến nay, do nhiều nguyên nhân chưa có làng nghề mộc tập trung nào đi vào hoạt động. Thời gian tới, Chi cục sẽ xúc tiến trình các cơ quan có thẩm quyền giải quyết sớm tình trạng này.

“Tôi xác định gắn bó với nghề này cho đến khi không làm được nữa. Tôi cũng động viên anh em trong làng làm để giữ nghề và phát triển thêm, lớn mạnh thêm”. Chẳng cần phải minh triết sâu xa, câu nói của thợ trẻ Nguyễn Duy Kiên làm tôi nhớ mãi. Rõ ràng chỉ có những người tận tâm với nghề họ mới nói được những lời gan ruột như thế. Và tôi tin rằng mộc Lũng Hạ sẽ còn vươn xa hơn nữa bởi những thế hệ trẻ nhiệt huyết, năng động và đầy trách nhiệm với việc gìn giữ, phát triển nghề truyền thống nơi đây.

Bài, ảnh: Đỗ Hà