Những năm 60 thế kỷ trước, để bồi thường chiến tranh (Colombo Plan), Nhật đã viện trợ 10 triệu USD để thực hiện dự án trồng dâu nuôi tằm. Theo đó, các chuyên gia Nhật đã khảo sát thổ nhưỡng, thời tiết, trồng thực địa các giống dâu, tằm tại nhiều nơi.

Kết quả thực nghiệm đưa ra kết luận về các điểm phù hợp phát triển ngành lụa: Gia Lai có một điểm, Kontum có một điểm, riêng Lâm Đồng có tận 3 điểm gồm Đức Trọng, Di Linh và Bảo Lộc. Trên cơ sở đó, người Nhật đã đặt những viên gạch đầu tiên cho “thủ phủ tơ tằm” mới, với việc thành lập Trung tâm tằm tang Bảo Lộc vào năm 1968.

Sau hơn 5 thập niên, Bảo Lộc khẳng định dấu ấn trên bản đồ tơ lụa quốc gia, cũng như khu vực với thông điệp: Không chỉ là nơi sản xuất tơ sợi lớn nhất Việt Nam, sợi tơ nơi đây còn được thế giới đánh giá là có chất lượng thượng hạng. Với công suất gồm 6 nhà máy dệt lụa và 40 hệ thống máy ươm tơ tự động, địa phương đạt sản lượng hơn 1.700 tấn tơ và 6 triệu m2 lụa năm 2017, chiếm 75% năng lực ươm tơ và 70% năng lực se tơ dệt lụa cả nước.

Lụa Bảo Lộc óng mượt, mềm mại, màu sắc đa dạng, quyến rũ, ấm áp khi đông sang và mát mẻ khi hè về nên rất được thị trường ưa chuộng.

“Trước đây, ươm tơ cơ khí bằng tay thì chất lượng tơ rất thấp. Nay, công nghệ ươm tơ được đầu tư hiện đại hơn bằng các dãy máy ươm tơ tự động nên chất lượng tơ cao hơn, thu hút được khách hàng ở thị trường khó tính hơn. Chúng tôi đã có tơ chất lượng loại 1 để xuất đi Nhật, Ấn Độ...”, ông Huỳnh Tấn Phước, Giám đốc Công ty Tơ tằm Nhật Minh, cho biết.

“Lụa Bảo Lộc đã được xuất khẩu đến những cường quốc về tơ lụa, thậm chí được những thương hiệu thời trang hàng đầu thế giới đặt hàng. Thế nhưng có một nghịch lý là trên bản đồ tơ lụa thế giới không có tên Việt Nam, không thể tìm được những tấm lụa óng ả với dòng chữ Made in Vietnam bởi lụa Việt được xuất khẩu bằng tên của những thương hiệu lụa nổi tiếng thế giới... Đó là thiệt thòi rất lớn!”, nhà thiết kế Minh Hạnh trầm ngâm nói.

Có bàn tay tài hoa của nghệ nhân truyền thừa, có nguồn sản xuất tơ lụa thượng hạng hàng đầu thế giới, vì sao tấm lụa tơ tằm Việt lại không thể ghi dấu vàng son như cách người Việt xưa từng làm? Đó là vì chúng ta thiếu một cơ chế liên kết giữa vùng sản xuất nguyên liệu và các làng nghề truyền thống với thương hiệu cả ngàn năm tuổi - điều tạo nên danh tiếng không hề thua kém các nhãn hàng quốc tế cao cấp.

Nguồn nguyên liệu tơ tằm thượng hạng không dễ tiếp cận, thậm chí là với các làng nghề ngàn năm như Vạn Phúc. “Ngay người làng lụa Vạn Phúc chúng tôi cũng phải nhập tơ tận Bảo Lộc - Lâm Đồng. Quanh vùng không có cơ sở ươm tơ nào nữa, chỉ còn một trung tâm dâu tằm nằm ở Mai Lĩnh - Chương Mỹ cách làng 4-5km nhưng cũng chỉ còn chức năng nghiên cứu”, nghệ nhân Phạm Khắc Hà chia sẻ. Theo Hiệp hội Dâu tằm tơ, thị trường Việt Nam cũng không nhỏ, nhưng hiện nay mỗi năm phải nhập khẩu cả 1.000 tấn tơ từ Trung Quốc, Brazil... để gia công cho các công ty như Matsumura (Nhật) xuất khẩu.

Để khắc phục điều đó, theo kiến nghị của nhiều chuyên gia, những địa phương được xác định có khí hậu, thổ nhưỡng thích hợp để “trồng dâu ươm tằm” như Kon Tum, Gia Lai và Lâm Đồng, cần phải có chiến lược khuyến khích đầu tư mở rộng với ngành dệt lụa nói chung. Diện tích canh tác trồng dâu cần được tăng cường phù hợp theo quy hoạch, nhằm đảm bảo cung ứng thực phẩm cho tằm. Ngoài ra, chính quyền địa phương cần khuyến khích các hộ dệt tằm nhỏ lẻ kết hợp với nhau để tăng sức cạnh tranh, cũng như đủ năng lực để ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm tránh thất thoát theo cách làm thủ công.

Bài và ảnh Hồ Điệp