Các nguồn gây ô nhiễm không khí chủ yếu hiện nay được xác định bao gồm hoạt động giao thông vận tải, sản xuất công nghiệp, xây dựng, nông nghiệp và sinh hoạt dân sinh như đốt sinh khối, đốt rác không kiểm soát. Trong số đó, giao thông đường bộ được xem là nguồn phát thải lớn và đáng báo động nhất, đặc biệt liên quan đến ô nhiễm bụi và bụi mịn trong khu vực đô thị. Theo các số liệu đánh giá (trước thời điểm sáp nhập), hoạt động giao thông đường bộ phát sinh khoảng 63% tổng lượng phát thải bụi mịn PM2.5 trên địa bàn thành phố.

Kết quả quan trắc từ năm 2020 đến nay cho thấy, tại nhiều thời điểm, nồng độ bụi tổng (TSP), bụi PM10 và PM2.5 tại các khu vực có mật độ giao thông cao thường xuyên vượt quy chuẩn cho phép từ 1,5 đến 2 lần, đặc biệt vào giờ cao điểm, mùa khô và những ngày thời tiết bất lợi. Không chỉ gây suy giảm chất lượng không khí, bụi mịn còn là mối đe dọa nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng. Các chuyên gia y tế cảnh báo, việc phơi nhiễm lâu dài với PM2.5 có thể dẫn đến hàng loạt bệnh lý nguy hiểm, bao gồm các bệnh hô hấp như hen suyễn, viêm phế quản mạn tính, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và ung thư phổi; các bệnh tim mạch như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, tăng huyết áp. Đáng lo ngại hơn, nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy bụi mịn còn ảnh hưởng đến não bộ, làm suy giảm trí nhớ, gia tăng nguy cơ mắc các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer và Parkinson.

Ô nhiễm không khí ở Sài Gòn đang gia tăng và điều này sẽ ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe.

Ngoài ra, bụi mịn còn tác động tiêu cực đến da, hệ miễn dịch, làm giảm sức đề kháng của cơ thể và có thể khiến các bệnh mạn tính sẵn có trở nên trầm trọng hơn. Đối với các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh nền, nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe càng lớn khi chất lượng không khí suy giảm kéo dài. Thực tế này cho thấy, kiểm soát phát thải từ giao thông đường bộ không chỉ là bài toán môi trường, mà còn là vấn đề y tế công cộng mang tính cấp bách. Nếu không có các giải pháp quyết liệt và đồng bộ nhằm giảm phương tiện cá nhân, kiểm soát khí thải, phát triển giao thông công cộng và giao thông xanh, áp lực ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn sẽ tiếp tục gia tăng, kéo theo những hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe và chất lượng sống của người dân.

Về chất lượng không khí nói chung, kết quả quan trắc tại trạm quan trắc của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (200 Lý Chính Thắng, phường Bàn Cờ) trong 205 ngày (từ 1/1 đến 27/7/2025) cho thấy: Số ngày chất lượng không khí đạt mức tốt đạt tỷ lệ 60% (123 ngày), đạt mức trung bình là 37% (76 ngày), số ngày chất lượng không khí ở mức kém là 3% (6 ngày).

Tuy kết quả này là khá tích cực nhưng theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố xác định ô nhiễm không khí là vấn đề cấp bách cần giải quyết, khắc phục nên việc tăng cường kiểm soát chặt chẽ, hạn chế đến mức thấp nhất phát thải để bảo đảm chất lượng môi trường không khí ở mức an toàn, bảo vệ sức khỏe cộng đồng vẫn là vấn đề hết sức quan trọng, nhất là trong bối cảnh điều kiện khí tượng thay đổi bất thường như hiện nay. Mặc dù có nhiều nỗ lực nhưng công tác quản lý chất lượng môi trường không khí còn một số hạn chế như: Thành phố chưa triển khai được các trạm quan trắc liên tục tự động ảnh hưởng đến công tác giám sát, dự báo, cảnh báo chất lượng không khí; việc giám sát, xử lý vi phạm đối với các vi phạm về đốt phụ phẩm nông nghiệp, đốt rác không đúng quy định, bụi từ các công trình xây dựng, bụi cuốn từ mặt đường… chưa được hiệu quả, triệt để.

Để triển khai hiệu quả các giải pháp phòng ngừa và thích ứng với ô nhiễm không khí, TP.HCM đã ban hành và tập trung thực hiện công tác kiểm soát ô nhiễm môi trường không khí gắn với Chương trình giảm ô nhiễm môi trường giai đoạn 2020–2030 và Kế hoạch tăng cường kiểm soát ô nhiễm môi trường không khí giai đoạn 2024–2025, trong đó đặc biệt chú trọng kiểm soát bụi PM10 và PM2.5 – những tác nhân gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng. Theo đó, thành phố xác định bảy nhóm giải pháp trọng tâm nhằm giảm thiểu ô nhiễm không khí.

Trước hết là triển khai các biện pháp phòng ngừa, giảm phát thải đối với từng ngành, lĩnh vực, từ giao thông, xây dựng, công nghiệp đến sinh hoạt dân sinh, song song với việc tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát việc chấp hành các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường không khí, kịp thời xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Bên cạnh đó, TP.HCM chú trọng nâng cao năng lực quan trắc, dự báo và cảnh báo chất lượng không khí, từng bước hoàn thiện mạng lưới quan trắc tự động, liên tục, phục vụ công tác quản lý và cung cấp thông tin kịp thời cho người dân. Công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực về quản lý chất lượng môi trường không khí cũng được đẩy mạnh, gắn với tuyên truyền, vận động cộng đồng hạn chế phát sinh khí thải, nâng cao nhận thức về cách nhận biết rủi ro, chủ động phòng ngừa và bảo vệ sức khỏe trong những thời điểm ô nhiễm gia tăng. Một nhóm giải pháp quan trọng khác là phát triển hệ thống công viên, cây xanh công cộng, tăng cường mảng xanh tại các khu dân cư, cơ quan, trường học và hộ gia đình, nhằm cải thiện vi khí hậu và tạo “lá phổi xanh” cho đô thị. Song song với đó, thành phố thúc đẩy phát triển giao thông công cộng và giao thông xanh, từng bước giảm phương tiện cá nhân, kiểm soát khí thải từ giao thông – nguồn phát thải lớn nhất hiện nay.

Hoạt động xây dựng cũng là một trong các nguyên nhân gây nên ô nhiễm về bụi mịn.

Ngoài ra, TP.HCM cũng chú trọng ứng dụng khoa học – công nghệ trong quản lý môi trường không khí, xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường dùng chung, phục vụ công tác theo dõi, phân tích và dự báo dài hạn. Việc lồng ghép mục tiêu kiểm soát ô nhiễm không khí vào quy hoạch đô thị, quy hoạch giao thông và phát triển kinh tế – xã hội được xác định là giải pháp mang tính căn cơ, lâu dài. Các giải pháp này cho thấy TP.HCM đang từng bước chuyển từ cách tiếp cận ứng phó sang quản lý ô nhiễm không khí một cách chủ động và bền vững, coi bảo vệ chất lượng không khí là điều kiện tiên quyết để bảo đảm sức khỏe cộng đồng và chất lượng sống của một siêu đô thị hơn 10 triệu dân.