Thêu tay truyền thống mang vẻ đẹp riêng ở sự tỉ mỉ và thủ công. Ảnh: Khuê An

Gắn bó với nghề từ ký ức tuổi thơ

Trong ký ức của Nguyễn Thị Hằng, những ngày thơ bé luôn gắn liền với khung thêu, sợi chỉ và bàn tay cần mẫn của mẹ. Là thế hệ thứ ba trong gia đình theo nghề, chị không “đến với thêu” như một lựa chọn, mà lớn lên cùng nghề như một phần tự nhiên của cuộc sống.

Từ năm học lớp ba, Hằng đã biết phụ giúp gia đình, tập những đường kim đầu tiên và tự tay làm ra sản phẩm nhỏ. Những đồng tiền ít ỏi kiếm được khi ấy không chỉ mang lại niềm vui con trẻ, mà còn gieo mầm cho hành trình gắn bó lâu dài với nghề truyền thống.

Năm 2002, khi còn khá trẻ, chị quyết định mở xưởng thêu riêng. Từ một người thợ thủ công, chị từng bước khẳng định tay nghề, tích lũy kinh nghiệm và trở thành người “giữ lửa” cho nghề thêu tay tại địa phương. Với chị, mỗi sản phẩm không đơn thuần là một món hàng mà còn là kết tinh của thời gian, công sức và cảm xúc.

Sáng tạo để giữ nghề trong thời hiện đại

Hơn 20 năm theo nghề cũng là chặng đường Nguyễn Thị Hằng trải qua không ít biến động. Đặc biệt, giai đoạn dịch Covid-19 bùng phát đã đặt xưởng thêu vào tình thế khó khăn khi các đơn hàng quà tặng – nguồn thu chính – bị đình trệ.

“Có thời điểm gần như không có việc, nhưng mình vẫn phải cố gắng duy trì để giữ chân thợ”, chị Hằng chia sẻ. Trong hoàn cảnh đó, thay vì chờ đợi, chị lựa chọn thay đổi. Khoảng thời gian giãn cách trở thành cơ hội để chị tập trung phát triển dòng tranh kết hợp giữa thêu tay và hội họa – hướng đi đã được ấp ủ từ trước.

Theo chị Hằng, thêu tay truyền thống mang vẻ đẹp riêng ở sự tỉ mỉ và thủ công, nhưng đôi khi lại hạn chế trong việc thể hiện chiều sâu không gian và cảm xúc như hội họa. Việc kết hợp hai loại hình giúp mở rộng khả năng biểu đạt, đồng thời tạo ra những sản phẩm phù hợp hơn với thị hiếu hiện đại.

Để tạo nên một tác phẩm thêu hoàn chỉnh, điều khó nhất không nằm ở kỹ thuật mà ở ý tưởng. Người nghệ nhân phải xác định rõ câu chuyện muốn kể, không gian và thời gian muốn tái hiện. Sau đó mới đến quá trình lựa chọn màu sắc, bố cục và từng mũi thêu.

Trong thêu tay, việc pha màu là một thử thách đặc biệt. Không giống hội họa có thể trộn màu trực tiếp, nghệ nhân phải sử dụng những sợi chỉ có sẵn và phối hợp chúng một cách tinh tế để tạo ra các sắc độ chuyển tiếp. Điều này đòi hỏi sự kiên nhẫn, kinh nghiệm và cảm nhận màu sắc nhạy bén.

Nguồn cảm hứng sáng tác của Nguyễn Thị Hằng phần lớn đến từ những gì gần gũi nhất. Đó là hình ảnh cánh đồng, bông lúa, luống rau hay góc vườn quê. Có những lúc, để hoàn thiện một tác phẩm, chị sẵn sàng trở về ruộng, trực tiếp cảm nhận màu sắc của đất, ánh sáng của thiên nhiên để đưa vào từng đường kim mũi chỉ.

Có những bức tranh được hoàn thành trong một ngày, nhưng cũng có tác phẩm cần đến hàng trăm ngày công. Mỗi mũi thêu là một lớp thời gian, mỗi sợi chỉ là một phần ký ức, góp lại thành một bức tranh mang đậm hơi thở đời sống.

Nghề thêu mang lại nhiều giá trị văn hóa. Ảnh minh họa.

Không dừng lại ở sáng tạo, Nguyễn Thị Hằng còn dành nhiều tâm huyết cho công tác truyền nghề. Từ năm 2024, chị mở các lớp dạy thêu, trong đó có nhiều lớp miễn phí dành cho người dân có hoàn cảnh khó khăn, đặc biệt là người khuyết tật và bà con dân tộc thiểu số.

Với những người bị chấn thương cột sống hoặc hạn chế vận động, nghề thêu mang lại cơ hội làm việc linh hoạt, phù hợp với thể trạng. Quan trọng hơn, đó còn là cách để họ tìm lại sự tự tin và niềm vui trong cuộc sống.

“Không phải ai cũng theo nghề lâu dài, nhưng nếu họ tìm thấy niềm vui và có thêm một kỹ năng để mưu sinh thì đó đã là điều đáng quý”, chị Hằng bày tỏ. Việc mở lớp không chỉ nhằm duy trì lực lượng kế cận cho nghề, mà còn góp phần lan tỏa giá trị của thêu tay trong cộng đồng. Trong bối cảnh nhiều nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, những nỗ lực như vậy mang ý nghĩa thiết thực và lâu dài.

Giữa những biến động của thị trường và sự thay đổi của thị hiếu, hành trình của nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng cho thấy một cách tiếp cận mới: giữ nghề không chỉ bằng việc bảo tồn nguyên trạng, mà còn bằng sự sáng tạo và thích ứng. Từ những mũi kim nhỏ bé, chị đang từng ngày “dệt” nên câu chuyện về sự bền bỉ, tình yêu nghề và khát vọng giữ gìn một giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hôm nay.