Làng Đào Xá thuộc xã Đông Lỗ, huyện Ứng Hòa, ngoại thành Hà Nội. Từ bao đời nay Đào Xá nổi tiếng là làng nghề truyền thống với các sản phẩm nhạc cụ dân tộc Việt Nam. Điều đặc biệt, những người làm ra các sản phẩm nhạc cụ lại là những người nông dân. Các loại nhạc cụ được sản xuất ở đây phần nhiều là các loại đàn dân tộc như: đàn bầu, tam thập lục, đáy, nguyệt, tỳ bà…Bước chân đến đầu làng, du khách không chỉ ngửi thấy mùi thương thơm tỏa ra từ các loại gỗ làm đàn, mà còn được nghe những thanh âm phát ra từ những nhạc cụ.

Nghề làm đàn ở Đào Xá đã có cách đây hơn 200 năm do cụ Đào Xuân Lan sáng lập. Từ giữa thế kỷ XIX, những người thợ tài hoa của làng Đào Xá đã mang theo cả gia đình, họ hàng lên thành Thăng Long ( Hà Nội ngày nay) để lập phường nghề, phố nghề. Bằng sự cần cù và tài năng khéo léo, những thợ làm đàn ở Đào Xá đã làm ra những sản phẩm tinh xảo, cung cấp cho kinh kỳ, góp phần làm cho các phường nghề thủ công thêm sầm uất. Trải qua nhiều thời kỳ, nghề làm đàn ở Đào Xá ngày một phát triển. Dân làm nghề trong làng tôn vinh cụ Đào Xuân Lan làm tổ nghề của làng. Hiện nay ở làng Đào Xá có nhà thờ tổ. Hàng năm vào ngày giỗ tổ, dân làng nghề lại đến đây dâng lễ, thắp nén hương thơm tưởng nhớ người đã có công gây dựng cơ nghiệp làng nghề. Ông Đào Xuân Mai là hậu duệ của ông tổ nghề Đào Xuân Lan kể về nguồn gốc làng nghề: "Thủa thanh niên cụ tôi làm nghề thợ mộc. Một lần gặp một người nước ngoài làm đàn giỏi, cụ say mê học theo và chuyển từ nghề mộc sang nghề làm đàn. Cụ vốn thạo nghề mộc, nên nắm bắt được các kỹ thuật làm đàn rất nhanh. Công việc làm ăn phát đạt, cụ về quê tìm anh em con cháu truyền dạy nghề. Trong số học trò đó có nhiều người thành đạt mở cửa hàng trên phố, kể từ đó con cháu làm nghề khắp nơi, suốt từ Bắc vào Nam".

Nghệ nhân Đào Văn Soạn, người giữ lửa làng nghề làm đàn Đào Xá.

Vào thời kỳ phát triển nhất làng có hơn 50 gia đình làm nghề. Tiếng lành đồn xa, trong lịch sử đã có tốp thợ của làng được tuyển vào làm đàn ở Cung đình Huế. Tiếp nối truyền thống xưa, hiện nay trong làng có ông Đào Văn Soạn là nghệ nhân làm đàn nổi tiếng cả nước. Ông Soạn là người duy nhất ở Việt Nam được phong tặng danh hiệu nghệ nhân dân gian quốc gia và danh hiệu nghệ nhân ưu tú của thành phố Hà Nội. Sau hơn 40 năm làm nghề, ông Sọan là người hiểu rõ những thăng trầm của làng nghề: "Trong lịch sử làng nghề, vào thời kháng chiến chống Thực dân Pháp và trước cách mạng 1945 làng nghề phát triển mạnh. Sau khi hòa bình lập lại 1954 làng vẫn giữ được nghề. Nhưng trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ, làng nghề không phát triển được vì đó là thời kỳ kinh tế khó khăn. Sau chiến tranh, người làng nghề phải đi xa vào tới tận Sài Gòn ( thành phố Hồ Chí Minh) vào Thanh Hóa, Nam Định…".

Với người Đào Xá, nghề làm đàn gắn với họ như một thứ duyên phận, nó không chỉ đem đến miếng cơm manh áo mà còn đánh thức tài năng nghệ sĩ của những người nông dân chân chất quanh năm chân lấm tay bùn. Trải qua thời gian, người nọ truyền nghề cho người kia, từ đó nghề làm nhạc cụ trở thành nghề truyền thống của làng Đào Xá.

Các loại đàn truyền thống của cụ Soạn nói riêng và của làng Đào Xá nói chung
giờ đã trở nên nổi tiếng trong giới âm nhạc cổ truyền Việt Nam trong và ngoài nước.

Làng Đào Xá sản xuất đủ thứ đàn như đàn bầu, đàn tam thập lục, đàn đáy, đàn nguyệt, đàn tì bà, đàn nhị, đàn hồ, đàn líu... Gỗ làm đàn thường là gỗ trắc, gỗ vông đồng và gỗ nhãn. Kỹ thuật làm đàn cũng rất công phu với nhiều công đoạn như cưa, đục, bào, ghép, bịt da trăn, đánh bóng, chạm khắc, khảm trai, lên dây, thử tiếng...

Nhờ có nghề, người Đào Xá đi khắp nơi, làm việc ở hầu hết các cơ sở sản xuất nhạc cụ dân tộc của cả nước. Với cái cưa, cái đục, cái bào và nguyên liệu là gỗ, dây đàn, người thợ Đào Xá đã cho ra đời hàng triệu nhạc cụ là đàn nguyệt, đàn đáy, đàn bầu, đàn thập lục, đàn ghi ta, đàn tỳ bà… Tất cả các sản phẩm của làng Đào Xá đều được các nghệ sĩ dân gian, trường dạy âm nhạc truyền thống, đội văn nghệ chuyên nghiệp lựa chọn sử dụng. Theo nhận xét của các nhạc công, không thể chơi một bản nhạc hay nếu như nhạc cụ kém chất lượng. Nên đối với các nhạc công, chọn được cây đàn chất lượng cũng giống như tìm được báu vật, người bạn tri kỷ. Còn đối với người làm nghề, để cho ra đời cây đàn như ý thì khâu đầu tiên là lựa chọn nguyên liệu. Gỗ làm thành đàn, cần đàn phải là gỗ trắc; gỗ làm mặt đàn phải là gỗ vông (có nơi gọi là cây ngô đồng). Gỗ xẻ ra phải làm khô kiệt nước trước khi sử dụng để tránh co ngót, cong vênh; phím đàn phải làm bằng tre già; sử dụng sơn ta để gắn các bộ phận đàn với nhau… Hiện nay, máy móc có thể tham gia một số công đoạn nhưng cơ bản người thợ vẫn phải làm thủ công từ vào khuôn làm hộp đàn, ghép cần, làm phím, lên dây... đến khâu cuối cùng là tráng sơn, trang trí họa tiết, hoa văn. Cây đàn đạt yêu cầu chất lượng thì khâu thẩm âm là quan trọng nhất. Nhưng điều lạ là cả làng Đào Xá rất hiếm người biết nhạc lý, tất cả đều thẩm âm bằng kinh nghiệm, bằng niềm say mê…

Nghề làm đàn của Đào Xá hiện đang đứng trước nguy cơ mai một. Một thời, nhiều khách trong Nam ngoài Bắc tìm về Đào Xá mua đàn nhưng bây giờ, lượng người cứ thưa thớt dần. Trước đây, hầu hết số hộ trong làng làm nghề thì hiện nay, số hộ còn sản xuất chỉ đếm trên đầu ngón tay. Lý giải về sự teo tóp này, nhiều người Đào Xá cho rằng: Do nhu cầu thưởng thức các loại hình âm nhạc truyền thống đang có xu hướng thu hẹp nên nghề làm đàn cũng bị ảnh hưởng theo. Thêm nữa, lớp trẻ của làng Đào Xá bây giờ cũng không hứng thú học nghề truyền thống do thời gian học kéo dài hàng năm trời, lại gò bó bởi các đòi hỏi kỹ thuật, đến khi thạo nghề lại khó kiếm sống bằng nghề. Một nguyên nhân khác, sản phẩm của làng Đào Xá hiện chưa có thương hiệu nên bị tư thương ép giá. Vì vậy, nỗi lo một ngày nào đó làng nghề làm đàn ở Đào Xá sẽ mai một đang canh cánh trong lòng của những nghệ nhân nơi đây.

Mộc Lan (TH)