Không phải ngẫu nhiên mà suốt nhiều thế kỷ, Chùa Hương được tôn vinh là “Nam thiên đệ nhất động” (động đẹp nhất trời Nam). Danh xưng ấy không chỉ dành cho vẻ đẹp kỳ vĩ của động Hương Tích, mà còn cho cả một quần thể di tích, thắng cảnh, tín ngưỡng mang đậm triết lý Phật giáo Việt Nam: hòa hợp, bao dung, gắn bó sâu sắc với đời sống dân gian.

Từ huyền tích Phật giáo đến trung tâm tín ngưỡng dân gian

Theo Sử ký toàn thư thì Chùa Hương được phát hiện vào thời vua Lê Thánh Tông, niên hiệu Quang Thuận (1460 - 1469), có 3 vị hòa thượng đã tìm thấy động Hương Tích. Phật thoại truyền rằng: Đức Quán Thế Âm Bồ Tát ứng thân làm công chúa Diệu Thiện, con vua Diệu Trang Vương ở nước Hưng Lâm, tu hành 9 năm và đắc đạo ở động này nên đặt tên là Hương Tích.

Từ một “động thiêng” giữa núi rừng hoang sơ, Hương Tích dần trở thành trung tâm thờ Phật Bà Quan Âm mang đậm màu sắc Việt Nam. Tuy nhiên, phải đến các thế kỷ XVII - XVIII, khi Phật giáo dân gian phát triển mạnh mẽ, Chùa Hương mới thực sự trở thành trung tâm tín ngưỡng lớn của vùng châu thổ Bắc Bộ.

Nườm nượp du khách về trẩy hội Chùa Hường ngày đầu xuân. Ảnh: Văn Bình

Không gian quần thể di tích thắng cảnh Hương Sơn trải rộng trên địa bàn 5 thôn: Yến Vĩ, Đục Khê, Hội Xá, Tiên Mai, Phú Yên, với hàng chục ngôi chùa, đền, động phân bố theo thế núi, dòng suối, thung lũng, tạo thành một bức tranh tâm linh liên hoàn hiếm thấy.

Ba tuyến hành hương chính hình thành từ lâu đời, mỗi tuyến mang một sắc thái riêng: Tuyến Thiên Trù - Hương Tích là trục hành hương trung tâm, kết nối “bếp trời” với “động Phật”, nơi diễn ra phần lớn các nghi lễ Phật giáo; Tuyến Long Vân - Thanh Sơn nhẹ nhàng, thanh tịnh, dành cho những người tìm sự an nhiên, tĩnh tại; Tuyến Bảo Đài - Tuyết Sơn mang vẻ đẹp hoang sơ, kỳ ảo, gắn với tín ngưỡng sơn lâm cổ xưa.

Điều đặc biệt là không có ranh giới cứng giữa cảnh quan thiên nhiên và kiến trúc tôn giáo. Chùa không lấn át núi rừng, mà nép mình vào vách đá; đền, miếu hiện diện vừa đủ để con người cảm nhận sự linh thiêng mà vẫn giữ được vẻ nguyên sơ của đất trời.

Kiến trúc và nghệ thuật Chùa Hương

Suốt nhiều thế kỷ, Chùa Hương không chỉ là nơi hành hương mà còn là không gian văn hóa - nghệ thuật giàu cảm hứng. Biết bao danh nhân đã để lại dấu ấn nơi đây: Trịnh Sâm, Cao Bá Quát, Chu Mạnh Trinh, Tản Đà, Hồ Xuân Hương… Những áng thơ, câu đối, bút tích còn lưu lại chính là minh chứng cho sức hút vượt thời gian của vùng đất này.

Kiến trúc Chùa Hương mang vẻ đẹp thâm trầm, tinh tế, hòa hợp tuyệt đối với thiên nhiên. Chùa Thiên Trù, còn được gọi “bếp trời”. Đây là trung tâm nghi lễ, nổi bật với gác chuông, tháp Viên Công, hệ thống bia đá và chuông đồng có niên đại từ thế kỷ XVII - XIX. Nam Thiên Môn như cánh cổng dẫn từ cõi tục sang cõi Phật, mở ra hành trình chiêm bái đầy thành kính. Hơn 100 mái chùa, đền, miếu cổ rải rác khắp núi rừng, mỗi công trình là một dấu mốc của lịch sử Phật giáo và văn hóa dân gian.

Nhân dan thắp hương nguyện cầu trước cửa chùa Thiên Trù. Ảnh: Văn Bình

Nằm sâu trong lòng núi, động Hương Tích được coi là trung tâm linh hồn của cả quần thể. Năm 1770, trong một lần vãn cảnh, chúa Trịnh Sâm đã khắc lên cửa động bốn chữ: “Nam thiên đệ nhất động”, khẳng định vẻ đẹp độc nhất vô nhị của nơi đây.

Cấu trúc động mang hình thế phong thủy đặc biệt: từ miệng rồng, qua lưỡi rồng, cổ rồng, mở ra không gian lòng động rộng lớn với ao sen ở trung tâm, biểu tượng của sự giác ngộ và thanh tịnh trong Phật giáo.

Hệ thống thạch nhũ trong động không chỉ mang vẻ đẹp tự nhiên mà còn hàm chứa tín ngưỡng nông nghiệp cổ truyền của người Việt, như: Đụn Gạo, Cây Vàng, Cây Bạc, Bầu Sữa Mẹ,... biểu trưng cho sự sinh sôi, che chở, bao dung; ước vọng phú quý, sung túc và cầu cho mùa màng no đủ. Ở đây, Phật giáo không tách rời đời sống, mà hòa quyện cùng những khát vọng rất đỗi đời thường của con người.

Ngày 19/5/1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã về thăm Chùa Hương, căn dặn cán bộ và nhân dân phải biết bảo vệ và tôn tạo khu di tích thắng cảnh sao cho xứng đáng với cảnh đẹp nhất trời Nam. Lời căn dặn ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị, trở thành kim chỉ nam cho công cuộc bảo tồn và phát huy di sản.

Quần thể Chùa Hương không những là một thắng cảnh, mà còn là nơi con người tìm thấy sự an nhiên giữa núi rừng thăm thẳm. Ở đó, mỗi bước chân hành hương không chỉ hướng về cửa Phật, mà còn là hành trình quay về với chính mình, về với cội nguồn với những giá trị bền vững của văn hóa dân tộc.