Quốc hội nghe trình bày các tờ trình, báo cáo về 3 nội dung và thảo luận ở hội trường sáng 20/8 (Ảnh VPQH)

Không để “một chương trình” nhưng vẫn vận hành như bốn chương trình

Thảo luận tại hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình Mục tiêu Quốc gia về phát triển văn hóa, xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035, các đại biểu Quốc hội cơ bản thống nhất cao với chủ trương tích hợp bốn chương trình hiện hành. Theo Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến, mục tiêu của việc tích hợp là bảo đảm đồng bộ các chính sách về an sinh xã hội, giảm nghèo, nông thôn mới, văn hóa, y tế, khắc phục tình trạng chồng chéo, phân tán nguồn lực và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện.

Điểm đáng chú ý là thảo luận không dừng ở câu hỏi có nên tích hợp hay không, mà tập trung nhiều hơn vào tích hợp như thế nào để tạo ra giá trị mới.

Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiên, Đoàn ĐBQH TP. Đà Nẵng cho rằng, nếu đã xác định đây là một chương trình mục tiêu quốc gia duy nhất thì phải có mục tiêu chung, logic chính sách, cơ chế điều phối nguồn lực và phương thức quản trị thống nhất. Các chính sách đặc thù vẫn cần được bảo vệ, nhưng cách lập kế hoạch, phân bổ nguồn lực, tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá phải được kết nối, thay vì tiếp tục vận hành theo những quy trình riêng biệt như trước.

Từ đó, đại biểu nhấn mạnh yêu cầu không để xảy ra tình trạng “một chương trình về mặt pháp lý nhưng vẫn vận hành như bốn chương trình trên thực tế”; đồng thời việc tích hợp không được làm giảm mức độ ưu tiên dành cho những địa bàn, đối tượng còn khó khăn.

Cùng tiếp cận vấn đề từ hiệu quả quản trị, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn ĐBQH tỉnh Hải Dương đề nghị phải xác lập ngay từ đầu thước đo về giá trị gia tăng do tích hợp mang lại. Theo đại biểu, nếu trước đây bốn chương trình có nhiều đầu mối, quy trình và nguồn lực phân tán, thì sau tích hợp cần đo được đầu mối giảm bao nhiêu, thủ tục được rút ngắn thế nào và khả năng phối hợp nguồn lực có thực sự tốt hơn hay không.

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa khi một người dân, một hộ gia đình hay một địa bàn khó khăn thường đồng thời có nhu cầu về sinh kế, giáo dục, y tế, văn hóa và hạ tầng thiết yếu. Thay vì tiếp tục chia cắt các nhu cầu theo từng chương trình và từng nguồn vốn, mô hình mới phải có khả năng nhìn một địa bàn, một hộ gia đình trong tổng thể nhu cầu phát triển.

Đại biểu Bùi Văn Dũng, Đoàn ĐBQH Thanh Hóa cũng cảnh báo, với phạm vi rất rộng và nguồn lực lớn, nếu chỉ hợp nhất tên gọi và đầu mối nhưng vẫn duy trì nhiều cơ chế phân bổ, định mức, thủ tục và hệ thống báo cáo riêng, chương trình mới có nguy cơ trở thành một “siêu chương trình” phức tạp. Vì vậy, nguyên tắc được đại biểu đề xuất là thống nhất về mục tiêu và quản trị nhưng vẫn tôn trọng đặc thù chuyên môn của từng lĩnh vực.

Phân bổ nguồn lực phải đi theo nhu cầu, không chạy theo khả năng giải ngân

Bài toán quản trị càng trở nên quan trọng khi quy mô nguồn lực của chương trình rất lớn.

Theo hồ sơ được các đại biểu dẫn tại phiên thảo luận, tổng nguồn lực cần huy động giai đoạn 2026-2030 là 808.558 tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương 345.000 tỷ đồng và ngân sách địa phương 395.392 tỷ đồng. Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn sau đó xác nhận Chính phủ giữ nguyên tổng nguồn lực mà bốn chương trình đã được Quốc hội quyết định.

Với quy mô đó, nhiều đại biểu đặc biệt quan tâm đến cách thức phân bổ nguồn lực.

Đại biểu Nguyễn Trung Vũ, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh đề xuất công thức phân bổ cần bao gồm bốn nhóm biến bắt buộc: nhu cầu thiếu hụt, mức độ khó khăn, kết quả đầu ra và năng lực thực hiện, trong đó nhu cầu và mức độ thiếu hụt cần có trọng số lớn. Đại biểu gợi mở xây dựng “chỉ số thiếu hụt phát triển đa chiều cấp xã”, không chỉ nhìn vào thu nhập hay tỷ lệ hộ nghèo mà phản ánh cả nước sạch, nhà ở, giao thông, y tế, dinh dưỡng, giáo dục, việc làm, văn hóa và chuyển đổi số.

Một vấn đề khác được nhiều đại biểu cùng cảnh báo là không để khả năng giải ngân trở thành tiêu chí khiến những địa phương khó khăn nhất lại gặp bất lợi khi tiếp cận nguồn lực.

Đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh, Đoàn ĐBQH tỉnh Hải Dương phân tích, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số thường có năng lực chuẩn bị dự án hạn chế, thủ tục phức tạp, nhân lực quản lý mỏng và khó bố trí vốn đối ứng. Nếu địa phương giải ngân tốt được tăng vốn, còn nơi giải ngân chậm bị giảm ưu tiên thì có thể xuất hiện nghịch lý: nơi thuận lợi ngày càng nhận nhiều nguồn lực, trong khi nơi khó khăn nhất lại càng khó tiếp cận vốn. Theo đại biểu, thiếu năng lực thực hiện phải được xử lý bằng hỗ trợ nâng cao năng lực, không thể mặc nhiên đồng nhất với thiếu nhu cầu.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu đối với phân cấp. Nhiều ý kiến thống nhất với phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, nhưng cho rằng trao quyền phải đi cùng năng lực thực thi, nguồn lực và trách nhiệm giải trình. Đặc biệt trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nếu phân cấp đồng loạt mà không đánh giá năng lực của cấp xã, nhiệm vụ có thể được giao xuống nhưng lại phát sinh ách tắc trong thực hiện.

Vì vậy, yêu cầu xuyên suốt được đặt ra là Trung ương chuyển dần từ kiểm soát quy trình sang kiểm soát mục tiêu, tiêu chuẩn và kết quả; trong khi địa phương được tăng quyền chủ động nhưng phải chịu trách nhiệm rõ ràng đối với hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Không thể lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo cao nhất

Nếu có một điểm hội tụ rõ nhất trong các ý kiến tại phiên thảo luận, đó là yêu cầu thay đổi cách đo hiệu quả chương trình.

Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi, Đoàn ĐBQH tỉnh Bến Tre nêu vấn đề từ chính sách giảm nghèo: tư duy cần chuyển từ câu hỏi Nhà nước hỗ trợ cho người dân cái gì sang hỗ trợ để người dân có thể tự phát triển như thế nào. Theo đó, một dự án dù giải ngân 100% nhưng người dân sau đó vẫn nghèo và mô hình không thể tự duy trì thì chưa thể coi là thành công. Ngược lại, hiệu quả phải thể hiện ở việc người dân có sinh kế, tăng thu nhập, thoát nghèo bền vững và có khả năng tự vận hành sau hỗ trợ.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị thiết kế hệ thống đánh giá theo hai tầng. Tầng thứ nhất là sản phẩm đầu ra, gồm công trình, thiết bị, số người được hỗ trợ, tiến độ giải ngân. Tầng thứ hai và quan trọng hơn là kết quả tác động: thu nhập có tăng bền vững hay không, khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, văn hóa có cải thiện không, chất lượng nguồn nhân lực có tăng và khoảng cách phát triển giữa các vùng có được thu hẹp hay không.

Đây cũng là tư tưởng xuất hiện xuyên suốt trong nhiều phát biểu: một trường học xây xong chưa đồng nghĩa mục tiêu giáo dục đã hoàn thành nếu chất lượng học tập không cải thiện; một trạm y tế được đầu tư đầy đủ nhưng người dân vẫn khó tiếp cận dịch vụ thì mục tiêu y tế chưa đạt; một mô hình sinh kế được hỗ trợ nhưng hộ dân sau đó tái nghèo thì chưa thể gọi là giảm nghèo bền vững.

Giải trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết việc tích hợp sẽ giữ nguyên mục tiêu, phạm vi, đối tượng, quyền lợi và mức độ ưu đãi; thay đổi căn bản nằm ở phương thức thực hiện, chuyển từ quản lý theo quy trình, thủ tục sang quản lý theo kết quả đầu ra, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương.

Để chương trình không bị gián đoạn, Chính phủ dự kiến tích hợp hơn 50 văn bản hướng dẫn trước đây thành một văn bản thống nhất; dự toán năm 2026 tiếp tục thực hiện, quyết toán theo quy định hiện hành, trong khi nguồn lực năm 2027 sẽ được Bộ Tài chính tổng hợp để báo cáo cấp có thẩm quyền phân bổ kịp thời.

Kết luận phiên thảo luận, Quốc hội đề nghị tiếp tục hoàn thiện chương trình theo năm trọng tâm: tích hợp thực chất; phân bổ nguồn lực có trọng tâm, không thu hẹp quyền lợi người thụ hưởng; quản lý theo kết quả đầu ra; bảo đảm chuyển tiếp không làm gián đoạn chính sách; và phân cấp mạnh nhưng phải xác định rõ trách nhiệm, thẩm quyền, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình.