Trưa 3-12, nồng độ bụi mịn PM2.5 đo được tại TPHCM lên đến 24.8µg/m3 cao gấp 5,9 lần giá trị theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới (WHO). Còn tại Hà Nội mức độ khủng khiếp hơn nhiều. Chỉ số chất lượng không khí AQI tại Hà Nội là 169 (mức màu đỏ, có hại cho sức khỏe người dân) và nồng độ bụi mịn PM2.5 ở mức 105,5µg/m3 - gấp hơn 21 lần. UBND TP Hà Nội đã ban hành công văn tăng cường các biện pháp cấp bách để kiểm soát và ứng phó với thực trạng này.

Ô nhiễm không khí ở các đô thị Việt Nam, đặc biệt là tại Hà Nội và TPHCM xuất phát từ nhiều nguồn: sự dịch chuyển không khí từ ngoài lãnh thổ, sự gia tăng và ảnh hưởng từ hoạt động sản xuất, xây dựng, khói thải từ phương tiện giao thông... Theo báo cáo của Tổ chức đo chất lượng không khí thế giới AirVisual (IQAir AirVisual), năm 2024 Việt Nam đứng thứ 23/138 quốc gia có mức độ ô nhiễm cao nhất trên toàn cầu và nồng độ bụi mịn PM2.5 vượt quá 5-7 lần so với mức độ không khí đảm bảo.

Lo lắng, hoang mang và cam chịu như một tình thế “bất khả kháng” là tình cảnh chung của người dân trước ô nhiễm không khí ở các đô thị lớn. Hệ lụy của ô nhiễm không chỉ gây ra các bệnh thường gặp, như: viêm mũi, viêm họng, viêm phổi, mà còn làm tăng nguy cơ mắc hen suyễn, đột quỵ, bệnh tim mạch và ung thư phổi.

Không chỉ dừng lại ở những tác động cấp tính, ô nhiễm không khí còn để lại hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng và chất lượng giống nòi. Các nghiên cứu cho thấy, việc phơi nhiễm kéo dài với bụi mịn PM2.5 làm suy giảm chức năng phổi, tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, rối loạn nhịp tim và suy giảm miễn dịch. Đối với phụ nữ mang thai, ô nhiễm không khí có thể làm tăng nguy cơ sinh non, nhẹ cân, ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và trí tuệ của trẻ ngay từ trong bụng mẹ. Đáng lo ngại hơn, tác động của bụi mịn thường diễn ra âm thầm, khó nhận biết ngay, khiến nhiều người chủ quan. Khi các triệu chứng xuất hiện rõ ràng như ho kéo dài, khó thở, tức ngực hay mệt mỏi bất thường, thì tổn thương đã tích tụ trong thời gian dài.

Thực tế tại các cơ sở y tế cho thấy, vào những đợt chất lượng không khí suy giảm nghiêm trọng, số ca nhập viện do bệnh hô hấp, tim mạch, đặc biệt ở nhóm người già và trẻ nhỏ, đều gia tăng đáng kể, gây áp lực lớn lên hệ thống y tế. Trong bối cảnh đó, ô nhiễm không khí không còn là câu chuyện môi trường đơn thuần, mà đã trở thành vấn đề y tế công cộng. Việc đeo khẩu trang, hạn chế ra ngoài khi ô nhiễm tăng cao chỉ là biện pháp tự vệ mang tính tình thế. Quan trọng hơn là cần những giải pháp mang tính căn cơ, từ kiểm soát nguồn phát thải, cải thiện chất lượng không khí đô thị cho đến nâng cao nhận thức cộng đồng về nguy cơ sức khỏe, nhằm giảm thiểu những tổn thất “vô hình” nhưng vô cùng nghiêm trọng do ô nhiễm không khí gây ra.

Nhìn sang Trung Quốc - quốc gia cũng đang được xếp hạng đặc biệt với tình trạng ô nhiễm không khí ở mức nguy hại cho sức khỏe, nhưng sau khi thực hiện nhiều biện pháp kiểm soát nguồn phát thải, trong đó có ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), TP Bắc Kinh (Trung Quốc) đã khoanh vùng, xử lý nhanh và dứt điểm các điểm nóng về ô nhiễm. Kết quả là, mức độ ô nhiễm bụi mịn PM2.5 tại Bắc Kinh đã giảm hơn 60% trong vòng một thập kỷ.

Ứng dụng AI để xây dựng dữ liệu không khí, xác định nguồn thải, đồng thời siết quy chuẩn khí thải công nghiệp và giao thông theo lộ trình cụ thể là việc mà Việt Nam cần gấp rút triển khai. Bên cạnh đó tăng cường tuyên truyền, khuyến khích người dân chủ động chuyển đổi “xanh” trong sử dụng phương tiện cá nhân.

Cùng với đó, cần ưu tiên nhiều hơn nguồn lực thỏa đáng triển khai thực hiện các giải quyết kiểm soát ô nhiễm và xây dựng mô hình quản lý hiệu quả theo nguyên tắc tập trung (kiểm soát nguồn thải lớn; hạn chế nguồn thải phân tán), ưu tiên ở các đô thị lớn, mới mong sớm giảm ô nhiễm bụi mịn, góp phần bảo vệ sức khỏe người dân.

Bụi mịn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người dân

Hà Nội – áp lực hiện hữu trong đời sống hàng ngày Bà Nguyễn Thị H. (65 tuổi, quận Thanh Xuân) chia sẻ: “Mỗi lần Hà Nội vào đợt ô nhiễm nặng là tôi hạn chế ra ngoài. Chỉ cần đi chợ về là thấy tức ngực, khó thở. Trời thì không sương mà cứ mờ mịt như có khói.”

Theo các bệnh viện tuyến trung ương, những ngày AQI ở mức kém – xấu, số ca nhập viện do bệnh hô hấp, tim mạch tăng rõ rệt, đặc biệt ở người cao tuổi và trẻ nhỏ.

TP.HCM – bụi “không nhìn thấy” nhưng cảm nhận rõ Anh Trần Minh T. (nhân viên giao hàng, quận Bình Thạnh) cho biết: “Ở Sài Gòn không mịt mù như ngoài Bắc, nhưng chạy xe cả ngày là cổ họng rát, mũi đen vì bụi. Đeo khẩu trang cả ngày vẫn không tránh được.” Các khu vực có mật độ giao thông cao, công trình xây dựng dày đặc như cửa ngõ phía Đông, Tây Bắc TP.HCM được ghi nhận là điểm nóng phát thải bụi mịn và khí thải giao thông.

Tại Hà Nội, trước sức ép ngày càng gia tăng của ô nhiễm không khí, thành phố đã triển khai nhiều giải pháp cụ thể và đồng bộ. Trong đó, công tác kiểm soát các công trường xây dựng được siết chặt, yêu cầu che chắn kín, phun nước giảm bụi, lắp đặt hệ thống rửa xe trước khi phương tiện ra khỏi công trường, đồng thời xử phạt nghiêm các trường hợp vi phạm. Thành phố cũng từng bước hạn chế các phương tiện cũ, phát thải cao, tiến tới khoanh vùng kiểm soát xe máy, ô tô cũ tại khu vực nội đô. Song song với đó, Hà Nội mở rộng hệ thống quan trắc không khí tự động, công khai chỉ số chất lượng không khí (AQI) theo thời gian thực để kịp thời cảnh báo người dân.

Việc phát triển giao thông công cộng, như đường sắt đô thị, xe buýt điện, xe buýt sử dụng nhiên liệu sạch CNG, cùng với gia tăng mảng xanh đô thị, cải tạo công viên, hồ điều hòa, được xem là giải pháp lâu dài nhằm giảm phát thải và cải thiện vi khí hậu đô thị.

Hà Nội đưa xe buýt điện vào khai thác, hướng tới giao thông sạch

Trong khi đó, TP.HCM tập trung mạnh vào việc kiểm soát khí thải giao thông, nguồn phát thải lớn nhất tại đô thị đông dân này. Công tác quản lý các công trình xây dựng cũng được tăng cường, đặc biệt tại các khu đô thị mới và các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn, nhằm hạn chế bụi phát tán ra môi trường. Thành phố đẩy mạnh phát triển giao thông xanh, với việc đưa xe buýt điện vào khai thác và khuyến khích người dân sử dụng các phương tiện thân thiện với môi trường. Bên cạnh đó, hoạt động rửa đường, vệ sinh đô thị được tăng tần suất tại các trục giao thông chính, khu vực đông dân cư, góp phần giảm bụi bẩn, cải thiện chất lượng không khí trong khu vực nội thành.