Trong bối cảnh ngành thủy sản Việt Nam đang chuyển dịch theo hướng xanh và hội nhập quốc tế, nuôi trồng thủy sản trong những không gian sinh thái giàu tiềm năng như hồ chứa, sẽ là mảnh ghép quan trọng để bù đắp sản lượng khai thác trên biển vốn đang được chủ động tiết giảm, đồng thời đưa ngành thủy sản nước ta phát triển dựa trên nền tảng tri thức và công nghệ hiện đại.

Nhịp sống yên bình trên lòng hồ sông Đà trong những ngày Thủy điện Hòa Bình mở cửa xả lũ. Ảnh: Đặng Tình

Tiềm năng to lớn từ hệ thống hồ chứa

Những ngày đầu tháng 5, thời tiết vùng lòng hồ Sông Đà tỉnh Phú Thọ, trời đã bắt đầu ấm lên. Xen giữa những hạt mưa lắc rắc trên mênh mông mặt nước lòng hồ là những dãy lồng cá nối dài dọc theo triền núi trập trùng.

Lòng hồ sông Đà đang nhộn nhịp vào mùa săn cá đặc sản. Từ sáng sớm, hàng chục ghe nhỏ của ngư dân đã tỏa đi khắp các vùng nước trong để thả lưới đánh bắt cá ngần và cá bống, hai loài đặc sản theo mùa nổi tiếng thơm ngon của vùng. Cá ngần thường nổi lên khi trời bắt đầu ấm, sống thành từng đàn lớn ở tầng nước giữa và gần mặt nước. Loài cá này thân nhỏ, trắng trong, thịt mềm và có vị ngọt thanh tự nhiên. Vì chỉ xuất hiện rộ từ khoảng tháng 3 tới tháng 6, cho nên cá ngần càng trở nên hiếm và có giá trị cao trên thị trường. Trong khi đó, cá bống lại sống nhiều ở khu vực ven bờ nơi có đá rong và các loài thủy sinh. Sống trong môi trường tự nhiên, thịt chắc, vị đậm đà cho nên cá bống cũng rất được lòng thực khách.

Vừa quan sát dòng nước trong xanh, anh Nguyễn Thành Tuấn, ngư dân đã gắn bó nhiều năm với nghề đánh bắt thủy sản lòng hồ sông Đà, vừa chia sẻ: “Thời điểm đánh bắt hiệu quả nhất là sáng sớm hoặc chiều tối khi cá bắt đầu đi kiếm ăn. Khi phát hiện đàn cá, ngư dân phải nhanh tay thả lưới kết hợp quan sát dòng nước, luồng cá để đạt sản lượng cao nhất”.

Sau một ngày làm việc vất vả, các ghe thuyền lần lượt cập bến Bích Hạ, phường Tân Hòa, tỉnh Phú Thọ, mang theo những mẻ cá tươi rói. Tại bến, cá được phân loại, cân ngay trên ghe rồi bán trực tiếp cho thương lái với giá khoảng 200.000 đồng/kg cá ngần, 120.000 đồng/kg cá bống. Những mẻ cá nhỏ trên lòng hồ sông Đà không chỉ mang lại nguồn thu đáng kể cho người dân mà còn đang mở ra hướng phát triển kinh tế lâu dài khi chính quyền địa phương đã tích cực hướng dẫn bà con vừa khai thác hợp lý vừa biết giữ gìn nguồn lợi thủy sản. Nhờ chất lượng tươi ngon, cá sông Đà ngày càng được ưa chuộng, trở thành thương hiệu được nhiều người biết đến trong số các sản vật của thủy sản hồ chứa trên cả nước.

Trao đổi về tiềm năng phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa, Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho biết: Với hơn 6.700 hồ chứa thủy lợi (tổng dung tích khoảng 14,5 tỷ m³) cùng hệ thống 700 hồ thủy điện, Việt Nam đang sở hữu một “kho tài nguyên xanh” đặc biệt quý giá, có thể trở thành động lực mới cho tăng trưởng ngành thủy sản, khi có tiềm năng đem lại hàng trăm nghìn tấn thủy sản mỗi năm. Các tỉnh phía bắc hiện là khu vực hội tụ những điều kiện thuận lợi nhất để phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa. Hàng loạt hồ lớn như Hòa Bình, Sơn La, Thác Bà, Na Hang, Lai Châu… với diện tích mặt nước lên tới hàng trăm nghìn ha tạo nên không gian sản xuất rộng lớn, đặc biệt phù hợp nuôi lồng bè và nuôi thả kết hợp. Không chỉ có lợi thế về diện tích, nhiều hồ còn sở hữu chất lượng nước tốt, độ sâu lớn, ít chịu tác động ô nhiễm công nghiệp, cho phép phát triển đa dạng đối tượng nuôi từ cá truyền thống đến đặc sản.

Mô hình nuôi thủy sản tại Hợp tác xã cá sạch Bẩy Tuyển, phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ. (Ảnh: BẢO LONG)

Định hình chuỗi giá trị xanh, bền vững

Phát huy lợi thế về diện tích mặt nước lòng hồ thủy điện rộng lớn, ngành thủy sản tỉnh Sơn La đang có những bước đi mới nhằm khai thác tối đa tiềm năng lòng hồ, chuyển dịch mạnh sang ứng dụng công nghệ cao trong nuôi trồng, chế biến sản phẩm, gắn liền với bảo vệ nguồn lợi tự nhiên và phát triển du lịch.

Lòng hồ sông Đà không chỉ nổi tiếng với cảnh quan hùng vĩ mà còn là “vựa” thủy sản phong phú, nước hồ trong sạch, thuận lợi phát triển nuôi cá lồng. Tận dụng lợi thế này, Công ty TNHH Thủy sản Hải Đăng Group (phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ) đã chủ động liên kết với các hộ nuôi cá lồng trên lòng hồ để xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, đưa ra sản phẩm ruốc cá sông Đà đạt chuẩn OCOP 4 sao. Chị Nguyễn Thị Dung, Giám đốc điều hành công ty cho biết, thời gian tới, doanh nghiệp tiếp tục đầu tư mở rộng quy mô sản xuất, đa dạng hóa các sản phẩm chế biến từ cá sông Đà, hoàn thiện các tiêu chí để nâng hạng sản phẩm OCOP. Việc duy trì chuỗi liên kết với người nuôi cá không chỉ bảo đảm nguồn nguyên liệu mà còn góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Tuy nhiên, đằng sau những kết quả tích cực, nuôi trồng hồ chứa vẫn đang phát triển chưa tương xứng với tiềm năng. Một trong những điểm nghẽn lớn là sản xuất còn manh mún, phân tán, thiếu liên kết. Trên thực tế, một số doanh nghiệp đang gặp những vướng mắc liên quan vấn đề pháp lý khi Luật Thủy lợi, Luật Thủy sản… còn những quy định chồng chéo.

Để khai mở dư địa “vàng” của hơn 6.700 hồ thủy lợi cùng 700 hồ thủy điện trên cả nước với tổng dung tích toàn hệ thống khoảng 50 tỷ m³, mới đây, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã triển khai Đề án phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa giai đoạn 2026-2030, với mục tiêu đến năm 2030 đạt sản lượng hơn 260.000 tấn/năm, giá trị khoảng 16.000 tỷ đồng, đồng thời, tạo việc làm cho hơn 80.000 lao động, với khoảng 30% là đồng bào dân tộc thiểu số.

Để hiện thực hóa tiềm năng hồ chứa, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cho rằng, trước hết cần tập trung tháo gỡ đồng bộ nhiều điểm nghẽn, hoàn thiện thể chế, nhất là cơ chế giao mặt nước, phân vùng nuôi và kiểm soát sức tải môi trường. Xây dựng các chính sách ưu đãi nhằm khuyến khích đầu tư và huy động nguồn lực cho phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa, như: hỗ trợ tín dụng, miễn, giảm tiền thuê mặt nước, hay ưu đãi đầu tư đối với các dự án sản xuất giống, thức ăn. Cùng với đó là thúc đẩy ứng dụng khoa học, chuyển đổi số, như sử dụng lồng nuôi hiện đại HDPE, hệ thống cho ăn tự động, quan trắc môi trường và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Với nền tảng chính sách cùng sự vào cuộc đồng bộ của các địa phương, doanh nghiệp, ngành thủy sản đang thực hiện tinh thần “đổi mới sáng tạo, tăng tốc bứt phá”, biến nguồn tài nguyên thủy sản hồ chứa thành động lực tăng trưởng mới, đánh thức những vùng nước mênh mông, mát lành chưa từng được khai thác hết tiềm năng.