Độc đáo vẻ đẹp truyền thống

Trong tất cả các ngành nghề truyền thống của đồng bào các tộc ít người sinh sống ở huyện miền núi A Lưới (Thừa Thiên - Huế), dệt zèng của người Tà Ôi hình thành và phát triển sớm nhất. Ngoài thời gian canh tác nương rẫy, phụ nữ Tà Ôi thường ngồi bên khung cửi miệt mài dệt zèng. Công việc không chỉ phục vụ nhu cầu may mặc cho người thân trong gia đình mà còn là sản phẩm thủ công thể hiện đặc trưng của điều kiện tự nhiên, văn hóa - xã hội nơi người Tà Ôi cư trú. Trên nền màu rất đậm, lấy màu đen, đỏ và xanh làm chủ đạo, họa tiết hoa văn trên mỗi tấm zèng là biểu tượng của sự giao hòa giữa con người với đất trời, là đặc điểm độc đáo của nghề dệt zèng trong hệ thống thổ cẩm tại Việt Nam. Đặc biệt, trong quan niệm của người Tà Ôi xưa, kỹ thuật dệt zèng được xem là thước đo chuẩn mực để cộng đồng đánh giá sự khéo léo, đảm đang của người con gái trước khi lập gia đình.

Nghệ nhân Mai Thị Hợp (thứ 2 bên trái) đang hướng dẫn chị em phụ nữ thị trấn A Lưới dệt zèng.

Giống bao thiếu nữ Tà Ôi, chị Mai Thị Hợp được mẹ truyền dạy kỹ năng dệt zèng ngay từ tấm bé. “Những cây bông trên rừng đưa về, qua nhiều công đoạn phơi khô, tách lấy bông, bật bông, cán, vấn, xe, giăng, kéo thành sợi... Khi đã có sợi, người ta nhuộm màu bằng các loại lá, vỏ, củ, rễ cây khác cũng khai thác từ núi rừng. Sau đó, phơi khô rồi cuộn lại thành búp để dệt. Ở công đoạn dệt, người thợ khéo léo điểm thêm những hạt cườm nhỏ xíu như hạt tấm, tạo điểm nhấn hoa văn trên mỗi tấm zèng” - nghệ nhân Mai Thị Hợp chia sẻ.

Zèng xuất ngoại

Vào đầu thập niên 2000, hầu hết các bản làng Tà Ôi, chủ yếu sinh sống ở khu vực biên giới Việt - Lào thuộc hai tỉnh Thừa Thiên - Huế và Quảng Trị chỉ còn lác đác vài người cố giữ nghề dệt zèng truyền thống, quanh quẩn với vài mẫu mã cũ kỹ để may áo, khố, khăn, tấm treo, gùi... trong khi cây bông làm sợi có sẵn từ núi rừng dần cạn kiệt khiến nghề dệt zèng ngắc ngoải trước nguy cơ thất truyền. Là người con của đồng bào Tà Ôi, có kỹ nghệ dệt zèng điêu luyện, nghệ nhân Mai Thị Hợp hiểu rất rõ cái giá của sự mất mát này. Nhưng chị cũng nhận ra rằng, nếu chỉ để phục vụ trong gia đình với những mẫu mã đơn điệu thì zèng truyền thống khó có chỗ trên thị trường, nhất là khi vải Trung Quốc đang lấn át.

Chị Hợp suy nghĩ rất nhiều và cuối cùng đi đến quyết định khôi phục nghề dệt zèng bằng việc thay thế hạt cườm từ chì sang nhựa; sợi kéo từ bông thay bằng sợi bông vải đã xe sẵn ở dưới xuôi. Những sợi bông vải được chọn lọc kỹ lưỡng, xếp thành từng lọn, rồi cho vào nồi đồng, hoặc nồi đất loại to, nấu trong nhiều giờ liền. Sợi bông săn chắc lại thì vớt ra, cạo thật nhẵn, tách thành sợi nhỏ, phơi lên giàn tre cho khô ráo. Chế biến thuốc nhuộm từ những củ cây rừng là khâu quan trọng nhất, quyết định độ bền và giá trị màu sắc hoa văn của mỗi tấm zèng.

Chị Hợp ngày đêm băng rừng, lội suối, vừa vận động chị em phụ nữ thạo nghề trở lại, phát huy bản sắc nghề dệt zèng truyền thống, vừa truyền nghề cho người chưa biết bằng việc thành lập các hợp tác xã dệt zèng tại xã A Đớt và thị trấn A Lưới. Chưa dừng lại, chị còn chủ động liên hệ tham gia các hội chợ triển lãm trong nước và các kỳ Festival Huế để trực tiếp tham gia giới thiệu, quảng bá về nghề dệt zèng truyền thống.

Tại Festival nghề truyền thống Huế 2015, lần đầu zèng A Lưới lên sân khấu thời trang qua bộ sưu tập của nhà thiết kế thời trang Minh Hạnh, khiến các chuyên gia đến từ ban tổ chức lễ hội quốc tế dệt may tại TP Clermont-Ferrand (Pháp) khi chứng kiến phải thốt lên rằng: “Đây là sản phẩm duy nhất, rất độc đáo và rất phù hợp với xu thế thời trang hiện đại của thế giới!”. Tiếp đó, nghệ nhân Mai Thị Hợp còn mạnh dạn đưa sản phẩm dệt zèng hội nhập vào dòng chảy thời trang quốc tế tại Festival áo dài diễn ra ở Hà Nội năm 2016; quảng bá, giới thiệu sản phẩm tới với các nước châu Âu cùng các nghệ nhân nghề truyền thống ở Ấn Độ và Philippines.

Văn Thắng