Những năm gần đây, tỉnh xác định khai thác giá trị làng nghề truyền thống là một trong những trụ cột để phát triển du lịch bền vững. Trên địa bàn hiện có 9 làng nghề và 2 làng nghề truyền thống, tạo việc làm cho hơn 1.500 lao động, doanh thu đạt trên 25 tỷ đồng mỗi năm. Các nghề như dệt thổ cẩm, rèn dao, làm hương, đan lát, làm đường phên… không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn phản ánh chiều sâu văn hóa của từng cộng đồng dân tộc.

Giữ lửa nghề, mở không gian trải nghiệm

Tại xã Quảng Uyên, làng rèn Phúc Sen của người Nùng An từ lâu đã nổi tiếng với những sản phẩm dao, nông cụ sắc bén. Ngay từ đầu làng, âm thanh búa đe vang lên như nhịp sống quen thuộc. Hiện có 145 lò rèn đỏ lửa tại 4 xóm, quy tụ gần 320 lao động lành nghề.

Làng rèn Phúc Sen. Ảnh:ST

Nhờ sự hỗ trợ của máy móc, các thợ rèn ngày nay có thể sản xuất đa dạng mẫu mã, từ dao truyền thống đến dao kiểu Nhật, Mỹ hay các sản phẩm trưng bày phong thủy. Tuy nhiên, những công đoạn quan trọng nhất vẫn do bàn tay người thợ quyết định, bảo đảm chất lượng và giữ được “hồn” nghề. Khi kết hợp với hoạt động tham quan, trải nghiệm, du khách không chỉ mua một con dao mà còn hiểu được câu chuyện về sự cần mẫn, tinh xảo của người thợ Nùng An.

Cũng tại Quảng Uyên, làng hương Phja Thắp đang trở thành điểm đến hấp dẫn trong các tour du lịch cộng đồng. Hiện có 48/51 hộ dân tham gia làm hương, tạo việc làm cho hơn 100 lao động. Nghề hương chiếm khoảng một nửa thu nhập của mỗi hộ. Những ngôi nhà sàn truyền thống được cải tạo thành homestay khang trang, đón khách lưu trú.

Du khách đến đây được trải nghiệm ăn cơm lam, ngủ nhà sàn, sáng sớm se hương cùng bà con. Sự tham gia trực tiếp vào quy trình sản xuất giúp chuyến đi không còn là tham quan đơn thuần mà trở thành hành trình khám phá văn hóa. Chính sự mộc mạc, chân thực ấy tạo nên sức hút riêng cho du lịch cộng đồng nơi đây.

Nâng tầm giá trị nhờ chuyển đổi số và chính sách đồng bộ

Du khách trải nghiệm quá trình làm đường phên Bó Tờ. Ảnh:ST

Không thể không nhắc đến làng đường phên Bó Tờ – nơi lưu giữ nghề làm mật mía có từ những năm 1950. Trước sức ép của thị trường đường tinh luyện giá rẻ, nghề làm đường phên từng có thời điểm đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, nhờ kiên trì giữ chất lượng, tuân thủ nghiêm ngặt quy định an toàn thực phẩm, không sử dụng chất bảo quản, sản phẩm đã dần khẳng định lại vị thế.

Năm 2019, làng được công nhận làng nghề truyền thống; năm 2020, đường phên Bó Tờ đạt OCOP 3 sao. Hiện xóm duy trì 30 ha mía nguyên liệu, 80 hộ tham gia sản xuất, cung ứng khoảng 240 tấn đường mỗi năm. Giá bán từ 60.000 – 80.000 đồng/kg, giúp mỗi hộ đạt thu nhập 60 – 100 triệu đồng/năm. Khi kết hợp với hoạt động trải nghiệm nấu mật, đổ khuôn đường, sản phẩm càng có thêm giá trị gia tăng.

Để tạo đà phát triển, giai đoạn 2023 – 2025, tỉnh đã bố trí hơn 23,6 tỷ đồng hỗ trợ các làng nghề; dự kiến giai đoạn 2026 – 2030 con số này tăng lên hơn 50 tỷ đồng. Định hướng chung là mỗi làng nghề sẽ trở thành một điểm du lịch, gắn với xây dựng nông thôn mới nâng cao. Cùng với đó là đầu tư hạ tầng như nhà trưng bày, không gian trình diễn, bãi đỗ xe, điểm check-in phục vụ du khách.

Đặc biệt, công nghệ số đang thổi luồng sinh khí mới vào các làng nghề. Tại Pác Rằng hay Phja Thắp, hình ảnh thanh niên dân tộc sử dụng điện thoại livestream bán hàng, quảng bá sản phẩm trên Facebook, Zalo, TikTok đã trở nên quen thuộc. Việc ứng dụng nền tảng số không chỉ giúp mở rộng thị trường mà còn lan tỏa hình ảnh văn hóa Cao Bằng đến đông đảo du khách trong và ngoài nước.

Theo lãnh đạo ngành nông nghiệp địa phương, để làng nghề phát triển bền vững cần có cơ chế hỗ trợ rõ ràng về máy móc, thiết bị sơ chế, chế biến, đồng thời phối hợp chặt chẽ với ngành văn hóa, du lịch xây dựng tour tuyến cụ thể đưa khách về làng nghề. Chỉ khi người dân sống được bằng nghề, thậm chí sống khỏe nhờ nghề, thì nghề mới được giữ gìn lâu dài.

Với chiến lược đúng hướng, Cao Bằng đang từng bước biến giá trị truyền thống thành lợi thế cạnh tranh trong phát triển du lịch. Những làng nghề không còn là ký ức tĩnh lặng của quá khứ, mà đã trở thành động lực kinh tế, góp phần xây dựng nông thôn mới và tạo dựng hình ảnh một điểm đến giàu bản sắc, bền vững và giàu chiều sâu văn hóa.