Lộc trời trên sông Cu Đê

Du khảo bằng thuyền máy từ cầu sắt Nam Ô, ngược dòng sông Cu Đê lên hướng thượng nguồn, du khách sẽ qua bao làng mạc xanh tươi trù phú; Những bãi ngô, bãi mía xanh tốt một màu, non nước hữu tình, thơ mộng, đậm nét hoang sơ kỳ thú. Vừa du ngoạn sông nước, vừa ngắm cảnh núi rừng hùng vĩ. Dọc hai bên bờ sông là những chiếc thuyền đánh cá nhỏ của ngư dân, những lồng bè nuôi cá, nuôi tôm… và có lúc thuyền đi qua cả một bờ hoang vu cây sậy hay lau, lách.

Đặc biệt, vùng hạ nguồn sông Cu Đê có loài “sứa ngọt” (ăn sống được) thường xuất hiện vào đầu mùa hè. Theo lão nông Lê Hồng Phong (86 tuổi, trú tại thôn Trường Định, xã Hòa Liên, huyện Hòa Vang, TP. Đà Nẵng) cho hay, từ xưa nay, khu vực nầy là vùng nước lợ nên các loại nhuyễn thể như nuốc, sứa sinh sống, cao điểm nhất là vào mùa hè. Đặc biệt năm nay, sứa xuất hiện khá nhiều, bắt đầu từ tháng Giêng và kết thúc vào tháng Tư, nhưng nhiều nhất là thời điểm tháng Ba, tháng Tư (al). Chúng bơi lên dập dềnh trong làn nước khi đến mùa nắng nóng thì biến mất và đến năm sau lại xuất hiện.

Anh Thành giới thiệu con sứa vừa dùng vợt bắt từ sông lên.

Nghe đồn khu vực thôn Trường Định (hạ nguồn sông Cu Đê) mấy ngày qua xuất hiện nhiều sứa, xóm thôn rộn ràng với cảnh vớt sứa, lặn sứa, mua bán, chế biến sứa, thưởng thức sứa…thành những món gỏi (nộm) có hương vị riêng biệt của loài nguyễn thể. Khi chúng tôi tìm đến và đứng trên cầu Trường Định quan sát thấy trên sông nhiều ghe, thuyền đi vớt sứa. Từng con sứa nổi lên, ngoe nguẩy bơi trong làn nước, người trên ghe dùng vợt có cán dài vớt lên bỏ sứa vào thùng hay đáy ghe.

Để tiếp cận cảnh bắt sứa, chúng tôi đến thăm người bạn có tên Võ Văn Thành, nhà sát bờ sông Cu Đê (tổ 4, thôn Quan Nam 3, xã Hòa Liên, huyện Hòa Vang, TP. Đà Nẵng). Sau khi uống nước trà, anh trang bị cho tôi chiếc áo phao màu da cam và đưa tôi xuống bến sau nhà và cùng anh lên chiếc thuyền nhỏ, trên thuyền có sẵn mái chèo, vợt và thùng chứa sứa.

Anh cho ghe ra cách bờ vài mét và dùng cây vợt dài để vớt sứa. Lúc bấy giờ, cảnh quang trên sông rất sinh động với nhiều ghe, thuyền, người vớt sứa, họ dùng 2 tay xoay cây vợt để bơi ghe, thuyền; Xa trông như vận động viên chèo thuyền Rowing hay Canoing trên sông…

Chiếc ghe nhỏ bồng bềnh của anh Thành di chuyển thì bắt gặp những con sứa nổi lên trong làn nước trong xanh. Chúng tôi chú ý quan sát thấy phần đầu mỗi con có hình tròn gọi là vòm mũ sứa phồng ra, hút nước vào bên trong. Sau đó chúng co bóp về phía sau, tạo áp lực đẩy nước thoát ra ngoài và cơ thể sứa di chuyển về phía trước. Miệng sứa có hàng chục tua để lái (gọi là chân) đổi hướng trong lúc đi trông rất lạ lẫm và thích mắt vì “xưa nay” chúng tôi chưa hề thấy sứa “bơi thật”.

Vừa vớt sứa, anh Thành cho hay, sứa trên đoạn sông này có hai loại, chúng được phân biệt bằng màu sắc. Trong đó sứa trắng có những chấm đỏ nâu ăn không ngon bằng sứa xanh, bởi sứa xanh giòn và “ngọt” hơn sứa trắng. Vài năm trở lại đây, sứa cũng xuất hiện tại nhiều lòng hồ nuôi cá nước lợ của người dân địa phương. Vì thế, tranh thủ những ngày nghỉ cuối tuần hoặc dịp nào đó có khách ghé thăm nhà, họ lại cùng nhau xuống sông hay hồ nước, dùng vợt bắt sứa về chế biến các món ăn dân dã để đãi khách.

Lúc nầy ánh mặt trời đã rọi xuống mặt sông, anh Thành cho hay, do phản chiếu ánh sáng nên không thấy sứa, anh liền cởi áo mang theo cây vợt nhỏ lặn xuống sông, mỗi lần lặn anh bắt được khoảng 5-6 con, sau khoảng 10 lần lặn anh bắt được 1 xô sứa và cùng tôi mang lên nhà chế biến.

Làng nghề vớt sứa Cu Đê

Trong thời gian chị Lê Thị Lệ (vợ anh Võ Văn Thành) chế biến món sứa, chúng tôi xuống “bến sứa”, nơi có nhiều lồng bè nuôi cá và là nơi tập trung sứa về có người thu mua tại bến. Ở đó, người mua dùng lưới làm hai chiếc lồng, mỗi lồng có diện tích rộng khoảng 4 m2, sâu 1,5 m để nhốt nuôi sứa. Với cách nuôi này chúng sống gần 10 ngày mà không bị chết, song mỗi ngày có một chuyến xe từ Thừa Thiên- Huế đến thu mua sứa.

Anh Trần Thanh (53 tuổi, một người dân ở thôn Quan Nam 3) vừa đong sứa bán vừa cho hay, những năm gần đây, sứa trên sông Cu Đê rất nhiều nên nhiều hộ dân có thêm thu nhập thời vụ trang trải cuộc sống. Hiện nay, mùa sứa rộ, mỗi ngày trung bình chúng tôi vớt được trên 10 thùng (vỏ của thùng sơn cũ) sứa, đong bán tại chỗ có giá khoảng 50.000nghìn đồng/ thùng. Tuy nhiên, đi vớt sứa cũng cần kinh nghiệm vì nơi nước chảy mạnh sứa ở đó nhiều, còn nơi nước chảy chậm rất ít sứa. Để bắt được nhiều sứa thì phải biết từng lạch nước (gọi là láng nước), vì có những khúc sông sứa nổi dày đặc nhưng có đoạn không thấy một con.

Chị Trần Thị Lạc (55 tuổi, trú thôn Quan Nam 3), vừa đong sứa vừa cho hay, trước đây chúng tôi chỉ bắt về làm món ăn trong gia đình hoặc món nhậu. Tuy nhiên vài năm trở lại đây, sứa trở thành mặt hàng có nhiều người mua nên đến mùa tôi và rất nhiều người dân ngừng công việc chài lưới chuyển sang bắt sứa, trung bình mỗi ngày tôi bắt được khoảng 5 thùng, thu nhập 250.000 đồng/ngày/người.

Trao đổi với chúng tôi, anh Lê Vặn Thuận (40 tuổi) là người dân địa phương đang thu mua sứa cho hay, thật ra con nầy có tên là con nuốc, nhưng bà con cứ gọi sứa quen rồi, cứ mỗi ngày chúng tôi mua khoảng trên 100 thùng của khoảng 15 hộ của “làng nghề vớt sứa Cu Dê” ở địa phương này khai thác. Có nhiều người bắt được nhiều sứa nhất như các anh Trần Thanh, Trần Thị Lạt, Trần Thị Hồng…

Theo kinh nghiệm của ngư dân trên sông, con sứa thường nổi nhiều vào buổi sáng sớm, khi nước thủy triều đang dâng lên, nhất là những ngày thời tiết mây mù, ít nắng. Tuổi thọ của loài sứa, vì thế cũng chỉ kéo dài vài tháng. Qua mùa nắng nóng, sứa tự biến mất nên việc thu hoạch “lộc trời” vỏn vẹn khoảng hai, ba tháng sau

Chị Lê Thị Lệ cho hay, quá trình chế biến sứa rất công phu, phải dùng máy bơm nước vào xịt vào từng con sứa và rửa sạch sau đó cho sứa cho vào rổ rồi dùng đôi tay đảo đi đảo lại nhiều lần, sau đó cầm từng con một cho vào vòi nước để tẩy chất bẩn ở miệng sứa cho co lại, rửa sạch. Sau khi trụng qua nước sôi để khử mùi tanh, giúp sứa săn chắc rồi cắt thành từng miếng nhỏ. Ngoài chuối chát, mít non và đậu phộng rang - những nguyên liệu chủ đạo, món sứa trộn còn được kèm thêm một vài gia vị khác như: Rau húng, rau cải, hành ngò… tùy theo khẩu vị của từng người, từng gia đình. Ở nhiều vùng, trên đĩa sứa trộn, người ta cho thêm mít non luộc xắt nhỏ, thịt heo nạc luộc xắt nhỏ, bánh tráng, tép khô trộn đều ăn rất ngon miệng. Người ở quê họ quý mến nhau, mời nhau ăn một bữa sứa trộn, uống với nhau vài ly rượu gạo mà thấy ấm áp tình làng nghĩa xóm.

Và giờ đây, trên mâm, những đĩa sứa trộn được chị Lệ chế biến và bày ra rất quyến rũ. Chúng tôi, vừa thưởng thức món “sứa trộn Cu Đê” vừa mãi mê ngắm cảnh trên sông. Vào mùa sứa, các xóm chài ven sông Cu Đê không khí trở nên nhộn nhịp hẳn lên. Những chuyến ghe xuôi ngược, trên khoang, từng thùng sứa được chất đầy đang chở về “bến sứa” với nụ cười ngư dân giòn tan theo mùa sứa ven sông Cu Đê.

Bài, ảnh: Văn Kỳ