Những chiếc ghe chở hàng trăm kg lác cập bến.

Đến với làng nghề làm chiếu Định Yên (tỉnh Đồng Tháp), người dân và du khách sẽ nghe thấy tiếng lạch cạch của khung cửi, thấy màu sắc rực rỡ của những tấm chiếu và người dân nơi đây vẫn cần cù giữ "nhịp thở" của làng nghề.

Tương truyền, làng được hình thành từ thời Chúa Nguyễn, ban đầu có tên gọi là Định An Phú, sau đổi lại là Định An, cho đến thời Pháp thuộc, làng có tên gọi là Định Yên đến ngày nay.

Giữa bao biến động của thời cuộc, ai cũng mong về một cuộc sống yên ổn, thanh bình. Có lẽ chính vì vậy, tên làng là mơ ước của người dân gửi gắm vào đó.

Lại nhờ có đường thủy bộ thông thương, đất đai trù phú, khí hậu hiền hòa, khách thương lái xưa hay những người dân tứ xứ dễ dàng tìm đến đây định cư, lập nghiệp, hình thành xóm làng sung túc.

Làng Định Yên (xã Lấp Vò, tỉnh Đồng Tháp) nằm nép mình ven sông Hậu êm đềm, có nhiều kênh rạch đường thủy và đường bộ đều thông thương. Ở đây, nghề dệt chiếu lác được hình thành từ lâu đời, được bà con giữ gìn từ thế hệ này qua thế hệ khác.

Các cụ cao niên trong làng cho biết, năm xưa có người từ đồng bằng ven biển Thái Bình, Nam Định di cư vào phương Nam lập nghiệp. Khi đi, họ đã mang theo nghề dệt chiếu truyền thống của ông cha mình để làm kế sinh nhai. Khó có thể xác định chính xác vào năm nào, nhưng chắc chắn rằng nghề dệt chiếu ở Định Yên đã có cách đây hơn 200 năm.

Buổi ban đầu chưa có cây lác, người xưa dệt chiếu bằng cây ô du mọc hoàng trên đồng, cây ô du ngắn nên thời đó làm chiếu chỉ tầm 1m2 hoặc phải nối lại để dệt một chiếc chiếu rộng hơn.

Ban đầu, mỗi chiếc chiếu được sử dụng và trao đổi mua bán ở trong làng, về sau nghề này được mở rộng và được bán buôn rộng khắp. Sau thời gian dệt bằng cây ô du, người dân làm nghề mới phát hiện những cánh đồng lác và từ đó chiếc chiếu được chuyển sang hình thành từ những sợi lác mỏng mịn.

Khi nghề phát triển, lác tự nhiên không còn cung cấp đủ, bà con chuyển sang trồng luôn lác để phục vụ, chính vì vậy mà ngày nay, nghề trồng lác còn phổ biến rộng rãi ở các xã Cao Lãnh, Sa Đéc đặc biệt là Vũng Liêm có cánh đồng lác lớn nhất tỉnh Đồng Tháp hiện nay.

Về làng nghe câu ca dao: “Định Yên có vựa chiếu to- Lấy chồng xứ Định khỏi lo chiếu nằm”. Có lẽ, câu ca dao là dấu mốc cho thời vàng son của làng chiếu phát triển mạnh mẽ. Các cụ cao tuổi trong làng kể lại rằng, vào những năm 80 của thế kỷ trước, làng nghề chiếu trở nên cực thịnh với gần 1.000 nhân công, có khi dệt cả ban đêm.

Sản phẩm lúc bấy giờ được bán đi khắp nơi trong cả nước và còn được xuất khẩu sang nhiều nước Đông Âu, Liên Xô trước đây, Thái Lan, Campuchia…

Ngày xưa, chiếc chiếu được dệt bằng khung gỗ, hoàn toàn thủ công từ chính bàn tay người thợ. Để ra được tấm chiếu, người thợ dệt phải tỉ mỉ qua gần 10 công đoạn, từ khâu chọn, chẻ ra và phơi khô lác, đến công đoạn nhuộm màu. Sau đó, phải tìm dây đai (miền Tây gọi là dây bố), đem đi cạo vỏ phơi khô và sấy nhỏ, chấp lại rồi mới đưa vào khung dệt.

Chiếc chiếu Định Yên có rất nhiều loại nhưng đa số có chiều dài là 2m, chiều ngang từ 1m đến hơn 1,5m; còn chiếu cổ và chiếu cúng từ 7 tấc đến 1m.

Qua mỗi giai đoạn phát triển của nghề, đòi hỏi sự sáng tạo không ngừng của người làm chiếu. Không chỉ làm ra những chiếc chiếu để nằm mà người thợ còn làm ra chiếu bông.

Khung dệt chiếu bằng tay ngày trước.

Nói về chiếu bông lại có nhiều loại khác nhau như: chiếu bông thường, chiếu con cờ, vảy cá, chiếu lẫy chữ (loan phụng, sắt cầm hảo hiệp, hay những chữ cầu mong điều tốt lành).

Với những người thợ lẫy chữ có tay nghề cao, họ còn tạo hình lên chiếu hình ngôi lầu, đôi hạc và nhiều hoa văn độc đáo khác.

Người làng còn nhớ, vào khoảng năm 1919-1930, ở Long Xuyên có tổ chức hội thi “Chiếu đẹp” là dịp để các thợ làm chiếu khoe tay nghề. Làng Định Yên lúc bấy giờ có ông bảy Dậu giải Nhất, cô Hai Duyên giải Nhì...

Sau này, người ở làng nghề còn học được cách in hoa trên chiếu bằng khuôn, những khuôn in lên chiếu thường sử dụng cho các ngày lễ, hội trọng đại như in chữ "Chúc mừng năm mới" cho khách mua ngay Tết, hay nhà nào chuẩn bị có con dựng vợ gả chồng thì mua chiếu in hoa có chữ "Trăm năm hạnh phúc".

Về Định Yên có một điều đặc biệt bởi ngôi chợ “ma” mà chắc có lẽ ở Đồng Tháp chỉ có làng chiếu mới có. Tên chợ "ma" bởi chợ này chỉ mua bán vào buổi tối khuya. Có lẽ bà con nơi đây cần mẫn, tranh thủ ban ngày làm, ban đêm mang chiếu ra chợ bán phục vụ nhu cầu của thương lái mua bán ở các vùng quê xa.

Khoảng 20 năm trở lại đây, nghề dệt chiếu theo thời gian được phát triển hơn trong cách làm. Có máy dệt chiếu, năng suất và sản phẩm được tăng lên đáng kể, đời sống bà con nơi đây từng bước cải thiện.

Bà Phạm Thị Mánh (65 tuổi, làng Định Yên, xã Lấp Vò, tỉnh Đồng Tháp) cho biết, gia đình bà tới nay đã có ba đời làm nghề. Trải qua năm tháng với nhiều biến động của thời cuộc, chiếc chiếu của làng nghề làm ra cũng có sự thay đổi theo thời gian.

Nếu như thời cha mẹ của bà dệt bằng khung dệt tay mỗi ngày chỉ 5-6 chiếc chiếu thì bây giờ nhờ có máy, mỗi người dệt được gấp đôi có khi gấp ba lần. Nhờ vậy, chiếc chiếu được bán ra thị trường nhiều hơn và nhanh hơn.

Bà Mánh chia sẻ, dẫu có thay bằng khung dệt máy thì công đoạn nhuộm màu dây lác hay buộc dây vẫn phải đòi hỏi từ chính bàn tay người thợ.

Khi trời còn chưa sáng, những hạt sương đêm còn đọng trên những tán cây, cả làng Định Yên chìm vào màu khói mới. Trong chái bếp sau hè đỏ rực ánh lửa.

Khi nước nhuộm sôi đều, người đàn ông bắt đầu nhúng từng bó lác đã chuẩn bị sẵn, canh vừa độ rồi đưa lên sào phơi. Dưới nắng, những bó lác xếp thẳng hàng, rực lên sắc màu, nổi bật nhất vẫn là đỏ và xanh.

Nhìn những sợi lác phơi dưới nắng tưởng chừng đơn giản, nhưng lại là công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ. Người thợ phải canh nắng vừa độ, để lác khô tới mức “chín” tay. Nếu quá khô, sợi dễ gãy khi đưa vào khung; còn giữ ẩm, màu nhuộm chưa ổn định, chiếu dễ mốc, khó sử dụng.

Khi từng sợi lác được đưa vào khung dệt, đó không chỉ là nguyên liệu mà còn là sự nhẫn nại tích tụ qua từng động tác. Mỗi đường dệt nối tiếp nhau, đều đặn và bền bỉ, kết lại thành tấm chiếu mang theo công sức của người làm nghề.

Hoàn tất phần dệt, người thợ buộc chặt hai đầu chiếu để cố định các sợi, rồi tiếp tục đưa vào máy may, viền thêm lớp vải đỏ. Những đường may cuối cùng khép lại một vòng công việc, để tấm chiếu vừa chắc chắn, vừa trọn vẹn về hình thức.

Hoàn tất các công đoạn, tấm chiếu được đem phơi thêm một lượt cho khô đều, rồi cuộn gọn, bó lại ngay ngắn, chờ thương lái đến thu mua.

Khách du lịch thích thú khi được trải nghiệm làm chiếu tại các hộ gia đình tại làng nghề.

Bà Nguyễn Thị Liềm (SN 1972) là một trong những người thợ dệt chiếu có tay nghề cao ở làng. Mỗi ngày, bà Liềm hoàn thành 15-20 chiếc chiếu. Đôi tay nhanh nhẹn, nhuần nhuyễn qua năm tháng, nhưng từng đường dệt vẫn được giữ trọn sự cẩn trọng, không cho phép một sai sót nào.

“Nghề dệt chiếu là do mẹ tôi truyền lại. Cũng từ khung dệt này, từ những sợi lác giản dị ấy mà gia đình tôi có cái ăn, có điều kiện cho các con học hành đến nơi đến chốn. Vì vậy, có lúc đơn hàng nhiều, tôi chấp nhận thức khuya làm cho kịp, hoặc nhận ít lại chứ không bao giờ làm qua loa. Với tôi, đây không chỉ là nghề mưu sinh mà còn là ký ức về mẹ, là nét riêng của cả làng”, bà Liềm chia sẻ.

Ở tuổi ngoài 70, khi nhiều người đã nghỉ ngơi bên con cháu, bà Lê Thị Thu vẫn ngày ngày cần mẫn trong gian nhà nhỏ sát mé sông, tỉ mỉ buộc từng mối chỉ để tấm chiếu thêm chắc, sẵn sàng cho công đoạn may viền hai đầu.

Nhà bà Lê Thị Thu đã có bốn đời dệt chiếu. Gia đình bà hiện tại là một trong những cơ sở dệt chiếu lớn tại làng với hơn 10 máy dệt. Công nhân nhiều là vậy nhưng bà vẫn tự tay miệt mài làm những công đoạn nhỏ phù hợp với sức của mình.

Bà trải lòng, tấm chiếu đã nuôi sống bao thế hệ trong gia đình, nên chừng nào còn sức, bà vẫn còn gắn bó với nghề. Con cháu nay có nhiều lựa chọn, bà không ép theo nghiệp dệt, bởi học hành, làm việc bên ngoài sẽ đỡ vất vả hơn. Nhưng với bà, việc gìn giữ ý nghĩa của nghề và truyền lại giá trị của làng nghề hơn hai thế kỷ vẫn luôn được đặt lên hàng đầu.

Trải qua bao năm tháng, làng chiếu Định Yên vẫn giữ lửa bếp đỏ đều và tiếng khung dệt vang lên không dứt. Mỗi tấm chiếu là kết quả của nhiều công đoạn vất vả, được chia đều cho từng thành viên trong gia đình. Thế nhưng, hễ có du khách ghé thăm, người dân lại niềm nở đón tiếp, sẵn sàng trở thành “hướng dẫn viên” để giới thiệu về làng nghề và mời khách cùng trải nghiệm.

Có lẽ bởi sự hiếu khách và lòng yêu nghề của bà con đã chiếm được tình yêu thương ngày một lớn của khách du lịch trong và ngoài nước.

Là một kiều bào Việt Nam sinh sống tại Úc, vợ chồng anh Lê Công Lực mỗi khi về nước đều dành thời gian để đi du lịch miền tây sông nước.

Chuyến về quê lần này, qua lời giới thiệu của bạn bè, vợ chồng anh đã đặt chân đến làng chiếu Định Yên. Chia sẻ với PV, vợ chồng anh rất ấn tượng bởi cảnh làng quê yên bình và ấn tượng mạnh với nghề truyền thống dệt chiếu của người dân nơi đây. Đi tham quan một vòng làng nghề, vợ chồng anh Lê Công Lực còn được người dân cho trải nghiệm một vài công đoạn nhỏ trong quá trình dệt chiếu. Với vợ chồng anh, đây là một trải nghiệm thú vị và giúp anh chị thêm yêu quý quê hương nguồn cội.

Hiện nay, cả làng Định Yên có hơn 800 hộ làm nghề dệt chiếu với trên 600 chiếc máy dệt. Chiếc chiếu Định Yên cho đến hiện tại đã có mặt ở mọi miền đất nước.

Đặc biệt từ tháng 6 đến tháng 8 mỗi năm, lượng khách quốc tế tăng, chiếu Định Yên còn "theo chân" khách du lịch ra đến nước ngoài. Năm 2013, làng dệt chiếu Định Yên được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Đánh dấu sự phát triển bền bỉ của một làng nghề và nét đẹp lao động của bà con làng chiếu vững vàng trước thử thách của thời gian.