Say mê việc nghiên cứu Hà Nội, bởi lòng yêu quý mảnh đấy, con người Hà Nội của nhà giáo Nguyễn Vinh Phúc. Không chỉ yêu đất và người Hà Nội bằng lời, bằng làm việc quên mình, mà còn bằng sự trân trọng, khơi sáng các giá trị truyền thống của văn hóa, lịch sử Thăng Long – Hà Nội. Tình yêu Hà Nội nồng nàn, sâu nặng đã hun đúc ông có được phẩm chất làm việc hết mình đến quên mình, với sự tự giác và kỉ luật rất nghiêm với bản thân khi nghiên cứu, viết về những vấn đề, những đề tài về Thăng Long - Hà Nội trong một thời gian nhất định do ông định ra. Nhiều người kể về ông rằng: Năm ông ở tuổi 86, sức yếu, nhiều bệnh đang hành; đi lại, nằm ngồi khó khăn, mệt mỏi; lời rời rạc lúc nói chuyện với khách, tay run run khi uống. Nhưng, đặt cốc xuống là tay ông cầm ngay tập bản thảo dày, được ông sửa chữa chi chút nét mực đỏ, mà ông vẫn tiếp tục sửa chữa. Khách thấy thế, ai cũng đều có lời can ông- cần nghỉ ngơi, khi lại sức, sẽ làm tiếp. Ông vui cười, cảm ơn, nhưng nói cương quyết: “Không được! Đây là tập bản thảo còn nợ Tủ sách 1000 năm, Thăng Long – Hà Nội, phải dứt khoát hoàn thành, không có lí do gì chậm được, còn để làm việc khác nữa chứ!” Như vậy, thầy giáo Nguyễn Vinh Phúc là người yêu Hà Nội hết lòng, hết sức, là tấm gương tận tâm, tận sức, và tận hiến, một kiểu mẫu hi sinh tất cả, dành tất cả thời gian, công sức, trí tuệ, tài năng cho Thăng Long – Hà Nội, qua nghiên cứu tỉ mỉ, sâu rộng, chính xác, chắc chắn…rồi viết và công bố rộng rãi trong và ngoài nước.

Nhà Hà Nội học lỗi lạc Nguyễn Vinh Phúc.

Trong 86 tuổi đời, ông có gần 60 năm liên tục đạp xe đi nghiên cứu và viết về lịch sử, văn hóa, con người; Các đường, phố, ngõ, ngách, đình, chùa, miếu, mạo, lăng tẩm, nhà thờ; Các hồ, ao, sông ngòi, núi non, vườn trại, công viên; Các tượng đài, bia kí, sắc phong, thần tích, huyền thoại, hương ước; Các áng văn, thơ, hò, vè, các làn điệu dân ca, ca dao, tục ngữ, thành ngữ, các phong tục, tập quán, lễ nghi, hội hè, đình đám; các danh lam thắng cảnh…của Hà Nội. Ông làm việc quên hết mệt mỏi, khoa học, rất phi thường từ lúc trẻ đến khi nhắm mắt ( ngày 28-1-2012), ông đã cho đăng tải trên hàng chục tờ báo với hàng trăm bài viết có giá trị, và xuất bản 15 tập sách đồ sộ cả về số trang và kiến thức. Đó là các Tập: “Hà Nội – Thủ đô nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam”, “Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng ở Hà Nội”, “Hà Nội qua những năm tháng”, “Hà Nội - con đường và dòng sông lịch sử”. “Hà Nội – Thành phố nghìn năm”, “Hà Nội và vùng phụ cận”, “Hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn”, “Mặt gương Tây Hồ”, “Phố và đường Hà Nội”, “Hà Nội – cõi đất, con người”, “Danh nhân Hà Nội”, “Đường phố Hà Nội”, “Ca dao – ngạn ngữ Hà Nội”. Những tác phẩm, ông viết bằng tiếng Pháp, đã xuất bản, có các tập: “Hanoi passé et présent”, “Hanoi past and present”, “Sites histoire et le’gendes d’Hanoi”.

Ngoài ra, ông còn là Chủ biên các tập: “Hỏi, đáp về Thăng Long – Hà Nội”, “Đường phố Hà Nội”, “ Du lịch Hà Nội”, “Thần tích Hà Nội và tín ngưỡng thị dân”, “Lịch sử Thăng Long – Hà Nội”…Cuốn “Địa chí vùng Hồ Tây”, dày 800 trang, ông vừa kịp hoàn thành, trước lúc đi vào cõi vĩnh hằng. Từ nhân cách sống và thành quả ông làm ra, để lại cho đời khiến mọi người tiếc nhớ một con người như ông; Nhưng tiếc nữa là ông đã ra đi mãi mãi một hành trang giàu có, phong phú và uyên bác, mà không ai có được và không thay thế được.

Một số nghiên cứu của nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc.

Quả thật là vậy. Đã có nhiều người nghiên cứu và viết về Thăng Long - Hà Nội, như các học giả nổi tiếng: Doãn Kế Thiện, Thừa Hỷ, Hoàng Đạo Thúy, Trần Quốc Vượng…Song, các tác giả này, chỉ đi vào một mảng đề tài, một khía cạnh, chứ không để cả đời nghiên cứu tỉ mỉ, sâu sắc và toàn diện, phong phú như tác giả Nguyễn Vinh Phúc. Như vậy, nêu ra và có dấu ấn lâu bền về Thăng Long – Hà Nội, thì chỉ có Nhà nghiên cứu Nguyễn Vinh Phúc làm được. Điều đặc biệt là: Các công trình nghiên cứu của học giả Nguyễn Vinh Phúc, đã được nhiều người biết và thích thú, đều công nhận có giá trị to lớn, tầm cỡ về văn hóa, lịch sử. Bởi vậy, Giáo sư sử học Phan Huy Lê sinh thời đã đánh giá về tác giả Nguyễn Vinh Phúc: “Ông là nhà Hà Nội học đầy tâm huyết và có rất nhiều cống hiến đối với việc tìm hiểu, khám phá, đặc biệt là khu trung tâm Hà Nội”.

Giáo sư sử học Lê Văn Lan cũng đánh giá về ông: “Nhà nghiên cứu Nguyễn Vinh Phúc, là nhà Hà Nội học vĩ đại”. Ông Phạm Quang Long, nguyên Giám đốc sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội cũng ca ngợi ông hết lòng: “Cái quí nhất, là không ai buộc ông phải đi như thế, lao tâm khổ tứ như thế, mà tự ông, để có được một tri thức nhiều mặt và khám phá với cả một vùng đất được phát hiện, khơi dậy. Bây giờ tuổi cao, sức yếu, con cái yên bề gia thất cả rồi, mà ông vẫn làm việc, vẫn hăng say với công việc. Như thế thì không mấy người được như ông”.

Nhà giáo Nguyễn Vinh Phúc miệt mài nghiên cứu và viết về Thăng Long – Hà Nội là bởi đời ông, tâm hồn ông luôn gắn bó với Hà Nội, như ông đã nói: “Tôi thấy dải đất này đáng yêu thật, bởi vì ngoài sự mỹ lệ của núi, sông, cái thanh lịch của con người ra thì nó còn chất chứa, hàm dưỡng bao nhiêu cái gọi là tiềm năng, tiềm lực của đất nước, nhất là từ khi ta tiếp quản Thủ đô. Cõi đất và con người luôn dính dáng đến nhau. Cõi đất tồn tại, sở dĩ có tiếng tăm là vì nó gắn với con người. Vậy thì, từ Hà Nội xinh đẹp này, từ Hà Nội mỹ lệ này, nó hình thành khái niệm con người Hà Nội đẹp, thanh lịch và ngược lại. Tuy các địa phương khác cũng có đẹp đẽ, có con người thanh lịch. Nhưng, Hà Nội hấp dẫn, trước hết, không chỉ bởi sự mỹ lệ của cảnh trí, mà là vẻ thanh lịch của con người đất Kinh kỳ. Đất Kinh kỳ có con người thanh lịch, là do Kinh đô đã hấp dẫn những người tài cao, nghệ tinh, nghề giỏi về Hà Nội sinh sống, công tác, hành nghề, rồi được Hà Nội đào luyện nâng cao con người và nghề nghiệp lên đến mực hoàn hảo, hoàn mỹ. Đó chính là tập hợp, hun đúc, kết tụ, luyện thành tinh hoa, tỏa ra… của con người Hà nội trên đất Hà Nội- Kinh Kỳ”.

Những điều đó, làm nhà giáo Nguyễn Vinh Phúc yêu quí Hà Nội nồng nàn, không lúc nào nguôi. Do vậy, ông trăn trở và tâm huyết một điều là: “Làm sao cho Hà Nội tốt lên, đẹp lên, có chất văn hóa hơn, văn minh hơn, thanh lịch hơn, kể cả con người, cảnh vật…”. Nhiều lần ông lên tiếng: “Đời sống vật chất của người Hà Nội đang khá lên rõ rệt, nhưng giàu sang lên mà nhân cách kém đi thì nguy hiểm hơn là sự nghèo nàn. Tôi rất mong chúng ta xây dựng được một nhân cách Hà Nội. Người Hà Nội phải khoan dung hơn, tử tế hơn…Muốn vậy, mặt bằng dân trí phải được nâng cao hơn”.

Mong muốn mảnh đất, con người Hà Nội tốt đẹp, nên ông tâm đắc với việc nghiên cứu văn hóa, lịch sử Hà Nội, để giữ lấy tinh hoa truyền thống. “Có thể chống sự thoái hóa nhân cách bằng cách khơi dậy những nét đẹp truyền thống, những trang lịch sử”, như Nhà nghiên cứu Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc đã nói. Chính vì lẽ đó, mà cả đời ông đã sống và làm việc vì Hà Nội, ngay từ khi bắt đầu làm nghề dạy học đến hơi thở cuối cùng.

Sau tham gia kháng chiến chống Pháp, vì sức yếu, hòa bình lập lại, ông trở về Hà Nội làm thầy giáo dạy các môn Văn học, Sử học, Địa lí, Pháp văn. Ông nghiên cứu, làm rõ thêm và bổ sung cho sách giáo khoa, nên bài giảng của ông phong phú, chính xác, hấp dẫn, truyền đạt cho học sinh nhiều kiến thức bổ ích. Ông là nhà giáo mẫu mực, thương yêu học sinh, hết lòng, hết sức với học sinh, bằng tận tình giáo dục, bằng các bài giảng phong phú, chính xác…đã thu hút học sinh từ giàu sức nghĩ, sức gợi, sức cảm nên ông được phụ huynh và học sinh kính mến, biết ơn, nhớ thầy cho đến khi họ tuổi cao. Thầy giáo Phúc thường kể: Để bài giảng cung cấp cho học sinh kiến thức sâu, rộng, chính xác, thầy đã dày công nghiên cứu tìm ra nhiều kiến thức minh họa, bổ sung cho sách giáo khoa. Từ công việc có lương tâm nghề nghiệp này, cộng với tình yêu và lòng say mêm mà thầy Phúc trở thành nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử Việt Nam và Hà Nội có tầm cỡ. Khi nghỉ hưu, có thời gian dành cho nghiên cứu nhiều, ông đã có thêm nhiều công trình có giá trị cao về Hà Nội, lôi cuốn nhiều người đọc và hâm mộ…Bởi các công trình nghiên cứu đã làm rõ ràng, sáng lên lai lịch, nguồn gốc văn hóa, lịch sử của từng địa danh, di tích, mà tưởng chừng như bị lãng quên trên đất Kinh kì văn hiến. Điều khẳng định là: Tác phẩm báo chí đã được đăng tải hàng năm, 15 tập sách nghiên cứu của ông đều mang đậm địa chí, cõi đất, con người Hà Nội hồi sinh, sáng lên, đẹp đẽ hơn. Qua đó, nhiều người trong nước, ngoài nước biết và quí mến ông, đặt và gọi ông là “Nhà Hà Nội học”. Được nhân dân đặt Danh xưng, ông rất phấn khởi, tự hào, càng lao vào công việc nghiên cứu và viết, đồng thời suy nghĩ tìm ra những đề án, dự án, những công trình về Hà Nội, trong đó có “Chương trình Hà Nội học” để đưa vào giảng dạy cho các cấp học ở Hà Nội.

Do có nhiều công lao đóng góp cho xây dựng văn hóa lịch sử Hà Nội, nên năm 2009, Nhà nghiên cứu nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc được trao tặng “Giải thưởng Bùi Xuân Phái”; Năm 2010, ông được vinh danh là Công dân Thủ đô ưu tú”. Ông còn được các tổ chức mời cộng tác nghiên cứu các công trình văn hóa, lịch sử; Và được giao nhiều công tác: Phó Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội, Phó Tổng Thư kí Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội hữu nghị Việt – Pháp Thành phố Hà Nội, Ủy viên Hội đồng Khoa học- Kĩ thuật Hà Nội, Ủy viên ban chỉ đạo Bảo tồn, Cải tạo các Di sản kiến trúc Hà Nội, Ủy viên Hội đồng Tư vấn Lịch sử Hà Nội, và Ban Giám khảo nhiều cuộc thi, nhiều cuộc xét giải thưởng của quốc gia và Hà Nội.

Là người sống tự trọng, có trách nhiệm cao với công việc, có nhiều công trình mang tính khoa học, sáng giá, nên nhà nghiên cứu Nguyễn Vinh Phúc được các nhà lãnh đạo Đảng nhà nước chính quyền Hà Nội, học giả, nhà văn, nhà báo, và đông đảo nhân dân xa gần yêu mến và đánh giá cao. Ông đã được bù đắp xứng đáng như vậy chính vì tấm lòng gắn bó sâu xa và cao cả với tất cả những gì là giá trị đích thực của Thăng Long – Hà Nội mà ông biết cách truyền lửa lại cho thế hệ sau. Đó cũng chính là bài học lớn mà ông đã gợi mở và để lại cho chúng ta hôm nay”.

Nguyễn Tiến Bình
Hội viên Hội Nhà văn Hà Nội