Khác với gốm Bát Tràng (Hà Nội), Hương Canh (Vĩnh Phúc) hay Phù Lãng (Bắc Ninh), gốm Chu Đậu có số phận đầy thăng trầm. Chu Đậu từng là tinh hoa gốm sứ cao cấp Việt Nam trong suốt bốn thế kỷ, khởi nguồn cho con đường gốm sứ trên biển, trước khi trở nên lụi tàn rồi biến mất trong cuộc nội chiến Trịnh- Mạc cuối thế kỷ 17.

Quá khứ của dòng gốm cao cấp

Từ phát hiện bút tích trên bình gốm Chu Đậu cổ của ông Makoto Anabuki năm 1980 đến cuộc khai quật hàng ngàn mảnh vỡ từ các con tàu đắm ở Cù Lao Chàm (Quảng Nam) năm 1993, những mảnh ghép lịch sử dần hé mở, cho thấy vị thế quốc tế của gốm Chu Đậu. Đây từng là mặt hàng gốm sứ Việt Nam được xuất cảng đi 32 quốc gia và vùng lãnh thổ, được lưu giữ ở 46 bảo tàng danh tiếng trên thế giới. Theo nhiều tài liệu, gốm Chu Đậu xưa kia đã đạt tới năm tiêu chí đỉnh cao: “ Trong như ngọc, trắng như ngà, mỏng như giấy, kêu như chuông và sáng như gương”.

Trở lại sau 500 năm bị thất truyền, gốm Chu Đậu là một cái tên hoàn toàn xa lạ với thị trường gốm sứ đương thời, bị cạnh tranh khốc liệt bởi các dòng gốm nội địa và Trung Quốc và bị lãng quên ngay trên chính quê hương của mình. Ở xã Thái Tân, không còn ai giữ được nghề làm gốm, những gì còn lại chỉ là các lò phế tích và những giá trị khảo cổ.

Một số sản phẩm gốm Chu Đậu

Như vậy, vấn đề định vị thương hiệu gốm Chu Đậu thời điểm đó không nằm ở việc sáng tạo hay xây dựng thương hiệu mới, mà là phục hưng thương hiệu, đưa gốm Chu Đậu trở về đúng tầm vóc, danh tiếng mà nó từng có. Đây là lợi thế, cũng là thách thức đối với những người mang sứ mệnh phục hưng.

Ý tưởng được thai nghén

Ý tưởng khôi phục nghề gốm Chu Đậu được khởi phát bởi ông Nguyễn Hữu Thắng, Chủ tịch HĐTV Tổng Công ty Thương mại Hà Nội (Hapro) và người được ông tin tưởng giao trọng trách này là ông Nguyễn Văn Lưu cựu chiến binh, một người con của huyện Nam Sách. Ban đầu, ý tưởng trên chỉ xuất phát từ mục đích khôi phục một nghề truyền thống, đem lại giá trị kinh tế cho người dân địa phương, đồng thời truyền bá văn hóa Việt Nam đến thế giới, tuyệt nhiên chưa ai dám nghĩ đến câu chuyện xa vời như định vị thương hiệu.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Lưu, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Gốm sứ Chu Đậu

Nhờ chủ trương của Đảng và Nhà nước về phục hưng làng nghề, giữ gìn bản sắc dân tộc cùng sự khuyến khích, tạo điều kiện của lãnh đạo tỉnh Hải Dương. Năm 2001, Xí nghiệp Gốm Chu Đậu (nay là Công ty Cổ phần gốm Chu Đậu) được ra đời. Ông Nguyễn Văn Lưu đã chiêu mộ các nghệ nhân gốm từ khắp nơi về dạy nghề truyền thống, đồng thời tìm kiếm các họa sĩ, kỹ sư silicat và công nhân địa phương cùng xây dựng xí nghiệp từ hai bàn tay trắng.

Những ngày đầu, khó khăn liên tiếp bủa vây trong suốt quá trình phục chế gốm cổ. Các sản phẩm làm ra đều bị méo mó, nhòe mờ do công nghệ sản xuất còn yếu kém. Đồng thời, tính chất công việc đòi hỏi sự đam mê và tỉ mỉ cao độ đã khiến không ít nhân sự rời đi.“Chúng tôi gọi những năm tháng đó là xây thành cổ Loa, càng xây lại càng hỏng.” Ông Nguyễn Văn Lưu hồi tưởng lại.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Nhung vẽ hoa văn trên bình gốm Chu Đậu

Khó khăn càng chồng chất khi sản phẩm chưa giải được bài toán đầu ra. Suốt thời gian đầu, xí nghiệp tạm thời phải đi theo hướng sản xuất phục vụ xuất khẩu, sản phẩm thực hiện gia công theo đặt hàng, mang tính đại trà với giá thành rẻ. Do vây, lửa lò gốm tuy đã hồng trở lại, nhưng thương hiệu gốm Chu Đậu vẫn chưa định vị được chính mình trên bản đồ gốm sứ Việt Nam và thế giới.

Tìm lại hào quang

Ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần gốm sứ Chu Đậu nhận định: “Hành trình phôi phục gốm Chu Đậu giống như việc lật lên một trang sử tưởng đã chìm xuống mãi mãi. Nhưng đến thời điểm này, chúng tôi có thể tự hào nói rằng đã khôi phục được danh tiếng của gốm Chu Đậu như một thương hiệu riêng biệt, độc nhất”.

Qua tư vấn từ các nhà nghiên cứu, Ban lãnh đạo công ty đã tập trung khôi phục nét vẽ của gốm cổ và định vị thương hiệu gốm Chu Đậu bằng ba đặc trưng: men trắng ngà, họa tiết Việt Nam và kiểu dáng độc đáo. Một mặt phục chế gốm cổ, mặt khác cách điệu, sáng tạo các họa tiết mỹ thuật đương đại như Văn Miếu Quốc Tử Giám, chùa Một Cột, chợ Bến Thành,…

Để nâng tầm thương hiệu, họ tập trung những người thợ giỏi nhất nhằm tạo ra dòng gốm có họa tiết vàng kim khác biệt dựa trên tinh hoa của gốm Chu Đậu, đáp ứng phân khúc khách hàng cao cấp. Đây là dòng sản phẩm cho giá trị kinh tế rất cao, lên đến hàng trăm triệu đồng mỗi sản phẩm.

Một số thành tích của thương hiệu gốm Chu Đậu

Đặc biệt, gốm Chu Đậu thành công trong việc định vị thương hiệu thông qua cảm xúc. Ông Nguyễn Văn Lưu là người có biệt tài “thổi hồn” cho gốm bằng những câu chuyện lịch sử, tâm linh. Ông từng nghiên cứu và sáng tạo nhiều sản phẩm gốm giàu ý nghĩa, trong đó có cặp gốm âm dương mang ý nghĩa biểu trưng cho tín ngưỡng phồn thực âm dương- trời đất-vợ chồng. Không ít khách hàng mua sản phẩm gốm vì bị hấp dẫn bởi những tích chuyện ẩn chứa trong đó.

Khi bắt đầu lấy lại được vị thế, gốm Chu Đậu ngày càng thu hút sự chú ý của truyền thông. Các báo đài, kênh thông tin tích cực khai thác, tuyên truyền về sự hồi sinh trở lại của dòng gốm quý giá, đã giúp cái tên Chu Đậu đến gần hơn với khách hàng và lan tỏa.

Sau tất cả, ông Nguyễn Văn Lưu vẫn tâm niệm yếu tố quan trọng nhất giúp thương hiệu gốm Chu Đậu khôi phục thành công như hiện nay chính là tâm huyết, đam mê của đội ngũ họa sĩ, kỹ sư trẻ tại Chu Đậu. Nghệ nhân Nguyễn Thị Nhung (40 tuổi, Hải Dương) đã làm việc tại Công ty Cổ phần gốm sứ Chu Đậu 20 năm, nhưng vẫn say sưa học cách phỏng lại nét vẽ của nghệ nhân cổ. “Học được nét vẽ của các cụ rất khó, thậm chí ban ngày đi làm, tối về tôi vẫn học, như trẻ con lớp một. Với những mẫu phức tạp, tôi phải vẽ đến cả tuần”, Chị Nhung chia sẻ.

Những nỗ lực bền bỉ suốt 20 năm đã mang về trái ngọt. Năm 2010, gốm Chu Đậu vinh dự đạt giải thưởng “Thương hiệu mạnh tỉnh Hải Dương.” Hiện nay, thương hiệu gốm Chu Đậu đã có mặt trên khắp Việt Nam và quốc tế. Sản phẩm gốm Chu Đậu không chỉ là đồ dùng trong mỗi gia đình mà còn là quà tặng của các lãnh đạo cấp cao. Hằng năm, Chu Đậu đón hàng ngàn lượt khách trong và ngoài nước đến thăm quan và mua sắm, trở thành một địa danh du lịch nổi bật tỉnh Hải Dương.

Để lửa gốm cháy mãi

Theo anh Nguyễn Xuân Tùng, Giám đốc Công ty Cổ phần gốm sứ Chu Đậu, gốm Chu Đậu định hướng sẽ tiếp tục phát huy thế mạnh về chủng loại, đa dạng hóa các sản phẩm, đồng thời nâng cao chất lượng sản phẩm đáp ứng nhu cầu nội địa.

Điều khiến những người đã dày công khôi phục thương hiệu gốm Chu Đậu lo lắng, là nguy cơ dòng gốm quý giá sẽ thất truyền lần thứ hai, nếu không được lan tỏa kịp thời. Họ chẳng những không giấu nghề, mà còn tha thiết khuyến khích các cá nhân, tổ chức đầu tư xây dựng các lò gốm tư nhân để tăng số lượng, tạo tính bền vững của làng nghề gốm Chu Đậu.

Những ngày này, ông Nguyễn Văn Lưu đang gấp rút hoàn thiện hồ sơ để chuẩn bị thành lập Văn phòng đai diện Hiệp hội Làng nghề Việt Nam tại Hải Dương, một “mái nhà chung” của 65 làng nghề đã được công nhận trong tỉnh, dưới sự cho phép của Hiệp hội Làng nghề Việt Nam. Đảm nhiệm vai trò Trưởng ban cố vấn của Văn phòng, ông Lưu phấn khởi vì tương lai rộng mở cho làng nghề nói chung, cũng như những nỗ lực trong phát triển làng nghề gốm Chu Đậu của ông nói riêng đã được ghi nhận. Trong thời gian tới, ông kỳ vọng thúc đẩy thành công mô hình du lịch làng nghề, vùng nghề tại Thái Tân, để lò gốm Chu Đậu được cháy mãi.

Bài và ảnh: Quỳnh Thư