Ở Việt Nam, văn hóa uống rượu rất đa dạng và phong phú, mang đặc tính vùng miền rõ rệt. Ví dụ người miền xuôi uống rượu bằng chén, người miền núi uống bằng bát. Các loại rượu cũng khác nhau theo từng dân tộc, theo từng địa danh và hầu hết đều có những truyền thuyết để mô tả xuất xứ của loại rượu đó. Phong cách uống rượu cũng rất khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện sinh hoạt, sản xuất. Người miền Tây Nam Bộ uống rượu lai rai, ồn ào: “Một, hai, ba…”. Và trong văn hóa về uống rượu thường được đề cập trên 5 khía cạnh: Tửu nguyên, tửu lẽ, tửu đạo, tửu hứng và tửu tai.

Tửu nguyên

Trong sách “Kho tàng cổ tích Việt Nam” của Nguyễn Đổng Chi có câu chuyện giải thích nguồn gốc của rượu, xin tóm lược như sau: Ngày xưa có người tiều phu lạc trong rừng. Chưa tìm thấy đường về nhà nên anh ta lên một chạc cây to để ngủ qua đêm. Ngay chạc cây đó có một hốc to đọng nước mưa và nhiều trái câu rừng có lẽ do chim tha về ăn không hết. Sau khi anh ta ăn trái cây và uống nước đó cảm thấy lâng lâng sảng khoái. Khi trở về nhà, anh kể cho dân làng nghe chuyện này rồi họ bắt chước tự nhiên để làm cho mình món uống gọi là rượu. Về sau con người biết mang những hoa quả trên rừng về cất giấu. Sau nhiều ngày, chúng lên men tỏa ra mùi thơm dễ chịu, ăn vào hoặc uống nước lên men ấy có ảo giác và hưng phấn. Đó là loại rượu sơ khai nhất của con người.

Dù là làm ra bằng cách nào đi nữa thì rượu ngon là loại rượu có đủ ngũ kì: kỳ vị (vị ngon), kỳ hương (hương thơm), kỳ ảo (gây say), kỳ linh (hồn của rượu), kỳ lực (thêm sức mạnh thể chất và tinh thần)

Tửu lễ

Xưa rượu là chất xúc tác kích thích trí khôn ngoan, lòng dũng cảm, kết nối con người thành phái, thành đoàn chống lại các thế lực tự nhiên. Còn ngày nay, rượu đã trở thành một phần tất yếu của cuộc sống con người. Nó không chỉ là thức uống để giải khát, để tìm cảm giác mạnh mà còn gắn liền với các nghi lễ, là phương tiện giao tiếp. Trong hôn tế, trầu cau rượu là những lễ vật không thể thiếu để dựng vợ gả chồng hoặc nói chuyện sui gia. Tiệc tùng đình đám không thể không có rượu để nâng ly chúc mừng. Văn hóa ứng xử dần hình thành trong câu “vô tửu bất thành lễ”.

Đặc biệt những ngày Tết càng không thể vắng rượu. Họ hàng, bè bạn thăm nhau ngày Tết mời nhau li rượu, mấy câu chúc mừng là đủ để đem lại niềm vui cho nhau. Dù biết rằng “rượu bất khả ép” nhưng chén rượu ngày xuân thì “ép bất khả từ”.

Tửu đạo

Chưa thấy ai nói đến “tửu đạo” nhưng thường thì uống rượu cũng phải tuân theo đúng “tửu pháp”. “Tửu pháp” được thể hiện trong mấy nguyên tắc sau:

Rót rượu: Trong cuộc rượu đãi khách, chủ thường rót mời khách uống nước, chén rượu ấy gọi là chén thù. Uống xong, khách lại rót rượu đáp lại sự chân tình chủ dành cho mình, gọi là chén lạc. Chén thù, chén tạc khiến cho cuộc rượu “tửu phùng tri kỳ thiên bôi thiểu” là vậy. Dân uống rượu thường dùng cụm từ “chiết tửu” (Chướt tửu) để gọi sự rót rượu một cách vui vẻ.

Cụng ly: trước khi uống thường cụng ly bởi hành động cụng ly cũng biểu đạt nét văn hóa. Người nhỏ tuổi không bao giờ đưa chén rượu của mình cao hơn người đối ẩm mà thường khiêm nhường hạ miệng chén xuống.

Người xưa lý giải rằng khi uống rượu con người phải huy động cả năm giác quan đó là: thị giác – mắt nhìn thấy rượu; xúc giác – tay cầm chén rượu, khứu giác – mũi ngửi mùi rượu, vị giác – lưỡi nếm vị rượu, thính giác – tai được nghe tiếng cụng ly…

Chúc rượu: trước khi uống rượu, nhân vật quan trọng trong bàn rượu hoặc chủ xị thường đứng nói lời chúc, tất cả mọi người cùng đứng giữ ly rượu trong tay, khi nghe chúc xong mới uống. Nếu một người không thể uống được thì cũng nên nâng ly, làm ra vẻ như mình đang uống để tỏ sự tôn trọng người chúc rượu.

Uống rượu: Uống rượu có thể độc ấm – uống một mình, đối ẩm – uống hai người, cộng ẩm – nhiều người cùng uống. Tùy tình huống mà người ta chọn cho mình cách uống: uống để giải sầu, uống để giao ước thề nguyền, uống để ăn, uống để bày tỏ tâm tình, uống để bàn chuyện làm ăn…Điều quan trọng nhất là không quá chén, không ép nhau uống tới cùng. Nó là chất kết dính cho các quan hệ xã hội, nhất là đối với phái mạnh, người ra mời rượu nhau để thay thế “miếng trầu làm đầu câu chuyện”.

Ngày nay, con người lại bổ sung nhiều “tửu pháp” để ràng buộc bạn rượu như: “vào ba- ra bảy” (nhập bàn uống ba ly – rời bàn uống bảy ly)…Để uống rượu cho đúng và cho đẹp, con người chúng ta cũng cần trí tuệ, tri thức và nhất là ý thức. Phải ý thức được rằng, uống rượu cũng đòi hỏi có văn hóa. Chỉ có văn hóa mới làm con người không bị mất mình khi uống rượu.

Tửu hứng

Rượu là thú vui, thú chơi của người xưa. Nó còn là nguồn cảm hứng vô tận cho thi nhân, khơi nguồn những trang thơ bất hủ. Thi hứng thường được bắt nguồn từ tửu hứng. Trong các cuộc vui có uống rượu, người xưa thường đọc thơ, bình thơ nên có thàng ngữ “bầu rượu, túi thơ”

Cổ nhân từng viết: “Tửu – nguyệt – phong - hoa vị phẩm đề” (Rượu - trăng - gió - hoa là những thứ không bút nào tả xiết) trong đó rượu được xếp vị trí đầu tiên. Đã có bao nhiêu danh sĩ, thi sĩ mê rượu và sành rượu, mượn rượu làm niềm vui thi phú, ngâm thơ vịnh nguyệt.

Lý Bạch, nhà thơ lớn Trung Quốc đời đường cho rằng: “Tự cổ thánh hiền giai tịch mịch / Duy hữu ẩm giả lưu kỳ danh” (Xưa nay thánh hiền đều yên lặng/Chỉ người uống rượu là để lại tên tuổi). Có giai thoại cho rằng Lý Bạch uống rượu say mà nhảy xuống sông ôm trăng:

Trăng còn đó trên dòng Thái Thạch

Mà người thơ Lý Bạch nay đâu?

Bóng vàng chìm đáy sông sâu

Yêu trăng thơ túi rượu bầu chìm theo (Cung Diễm)

Trong Đường thi, Lý Bạch là bậc thầy của “rượu và thơ”. Ở ta, Tản Đà cũng có cái “ngông” của Lý Bạch. Ông mượn thơ và rượu để nói lên cái u uất, khát vọng và tình người qua bài thơ “Ngày xuân thơ rượu”.

Trời đất sinh ra rượu với thơ

Không thơ không rượu sống như thừa

Công danh hai chữ mùi men nhạt

Sự nghiệp trăm năm nét mực mờ

Đối với cụ Nguyễn Công Trứ, khi trời đất vào Xuân thì sau thú chơi đàn, đánh cờ là uống rượu, ngân thơ. Đây cũng là thú tiêu khiển tao nhã của các bậc hiền nhân:

Đàn năm cũng réo rắt tính tình đây

Cờ đôi nước, rập rình xe ngựa đó,

Thơ một túi phẩm đề câu nguyệt lộ

Rượu ba chung tiêu sái cuộc yên hà

Tửu tai

Tản mạn về rượu không thể không nói đến mặt tiêu cực của rượu và việc uống rượu. Uống rượu có văn hóa và điều đô còn tốt cho sức khỏe. “Hải Thượng Lãn Ông” Lê Hữu Trác từng đã dạy rằng: “Bán dạ tam bôi tửu/ Bình minh nhất trản trà/ Nhật nhật ư như thử? Lương y bất đáo gia” (Tạm dịch: Buổi tối uống ba chén rượu/Sáng ra uống ấm trà/Ngày nào cũng như vậy/ Thầy thuốc khỏi đến nhà).

Tuy nhiên, không thể không nói đến mặt trái của việc uống rượu. Một khi con người lạm dụng rượu thì rượu sẽ gây ra tác hại không lường, trước hết là làm hại sức khỏe và làm mất tư cách con người khi say rượu. Không ít trường hợp mượn rượu để làm những điều tệ hại, phô trương thói hợm hĩnh, trưởng giả. Thêm vào đó, say rượu thường dãn đến gây gổ, ẩu đả, làm mất trật tự và an ninh xã hội. Lại có những kẻ uống rượu một cách lãng phí xa hoa. Ngày xuân, có đôi lời với mong muốn con người ứng xử đúng mực hơn với loại đồ này, đừng tước đoạt đi vẻ đẹp văn hóa vốn có của rượu.

Thi Thơ