Làm nón làng Chuông. Ảnh: Lê Phú Sơn

Giữ hồn nghề, tạo sinh kế.

Trải qua hàng trăm năm, nghề gốm sứ Bát Tràng (xã Bát Tràng) vẫn được người dân vùng đất ven sông Hồng gìn giữ và phát triển như một phần không thể thiếu trong đời sống mỗi gia đình. Qua bao thăng trầm của lịch sử, ngọn lửa tâm huyết với nghề của những người dân nơi đây dường như chưa bao giờ tắt. Từ thế hệ này sang thế hệ khác, những nghệ nhân Bát Tràng lặng lẽ truyền giữ bí quyết nghề, gìn giữ sắc men và dáng gốm đã làm nên thương hiệu của một làng nghề nổi tiếng.

Phó Chủ tịch UBND xã Bát Tràng Đỗ Thành Thuận cho biết, hiện nay làng nghề gốm sứ Bát Tràng có gần 200 doanh nghiệp và khoảng 1.000 hộ sản xuất, kinh doanh gốm sứ, tạo việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động. Không chỉ phục vụ thị trường trong nước, gốm sứ Bát Tràng còn được xuất khẩu tới nhiều quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước châu Âu... mang lại doanh thu hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.

Làng nghề gốm sứ Bát Tràng là một trong hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề hiện có trên địa bàn Hà Nội. Các làng nghề hoạt động trong nhiều lĩnh vực, trong đó chiếm tỉ lệ lớn là sản xuất đồ gỗ, mây tre đan, gốm sứ, thủy tinh, dệt may, sợi, thêu ren và đan lát... Mỗi làng nghề đều mang một bản sắc riêng, tạo ra những sản phẩm độc đáo, tinh xảo, đậm nét văn hóa dân tộc. Một số nhóm sản phẩm có thế mạnh cạnh tranh trên thị trường trong và ngoài nước như may mặc, gốm sứ, dệt, thêu và ren truyền thống...

Trưởng phòng Phát triển nông thôn (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) Hoàng Thị Hòa cho biết, sự đồng hành của Thành phố Hà Nội thời gian qua đã góp phần tạo động lực cho khu vực làng nghề phát triển tích cực. Hiện nay, các làng nghề trên địa bàn Hà Nội đang tạo việc làm cho hàng trăm nghìn lao động, với giá trị sản xuất - kinh doanh ước đạt hơn 24.000 tỷ đồng mỗi năm.

Sản phẩm từ nhiều làng nghề Hà Nội đã xuất khẩu tới hơn 100 quốc gia trên thế giới. Những kết quả này không chỉ khẳng định vai trò của làng nghề trong phát triển kinh tế nông thôn mà còn là cơ sở để Thành phố Hà Nội tiếp tục đẩy mạnh cải cách, hoàn thiện chính sách và triển khai các giải pháp hỗ trợ hiệu quả hơn trong giai đoạn 2026 - 2030.

VƯỢT THÁCH THỨC, TẠO ĐỘNG LỰC PHÁT TRIỂN

Bảo tồn và phát triển làng nghề giữ vai trò quan trọng trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế khu vực nông thôn, góp phần xây dựng nông thôn phát triển toàn diện và bền vững, đồng thời nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của người dân. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh ngày càng gay gắt, nhiều làng nghề ở Hà Nội đang phải đối mặt với không ít khó khăn, thách thức, trong đó nổi cộm là vấn đề môi trường sản xuất.

Theo ông Tôn Gia Hóa, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, nhiều làng nghề tại Hà Nội hiện vẫn duy trì mô hình sản xuất nhỏ lẻ, chủ yếu theo quy mô hộ gia đình, trong khi hệ thống xử lý chất thải tập trung còn thiếu hoặc chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Ở không ít nơi, chất thải từ quá trình sản xuất vẫn xả trực tiếp ra môi trường, gây ô nhiễm nguồn nước, không khí và tiếng ồn, ảnh hưởng đến đời sống người dân xung quanh.

Bên cạnh vấn đề môi trường, sự phát triển nhanh của các làng nghề cũng đặt ra áp lực lớn về hạ tầng sản xuất, trong khi các khu, cụm công nghiệp làng nghề hiện vẫn hạn chế về quy mô, chưa đủ điều kiện đầu tư hệ thống xử lý môi trường đồng bộ. Việc nhiều cơ sở sản xuất nằm xen kẽ trong khu dân cư còn gây khó khăn cho công tác phòng cháy, chữa cháy, quản lý trật tự xây dựng...

Ông Tôn Gia Hóa cho rằng còn một thách thức khác đến từ tư duy sản xuất truyền thống. Trước đây, nhiều làng nghề hoạt động theo mô hình tự cung tự cấp, sản phẩm chủ yếu phục vụ nhu cầu địa phương. Khi bước vào kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, việc thay đổi tư duy sản xuất và kinh doanh trở thành yêu cầu tất yếu.

Theo nghệ nhân Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội chia sẻ, trong bối cảnh toàn cầu hóa và công nghiệp hóa, sản phẩm làng nghề muốn tồn tại và phát triển cần hội tụ hai yếu tố: Thủ công và sáng tạo. Mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn cần chứa đựng giá trị văn hóa, câu chuyện riêng và đem lại trải nghiệm thiết kế cho khách hàng.

Tuy nhiên, theo bà Hà Thị Vinh, nhiều làng nghề tại Hà Nội hiện vẫn đối mặt với hàng loạt hạn chế như mẫu mã trùng lặp, thiếu nghiên cứu thị trường và năng lực thiết kế còn yếu. Sản phẩm vẫn phụ thuộc nhiều vào gia công, thiếu thương hiệu riêng để nhận diện, đặc biệt là thiếu không gian thiết kế đổi mới sáng tạo.

Làng nghề làm quạt Canh Hoạch. Ảnh: Hoàng Ngọc Thạch

Nhận thức rõ ý nghĩa và tầm quan trọng của làng nghề, những năm qua Thành phố Hà Nội đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển ngành nghề nông thôn, truyền nghề, nhân cấy nghề và bảo tồn làng nghề truyền thống. UBND thành phố Hà Nội đã ban hành Quyết định số 282/QĐ-UBND phê duyệt Đề án tổng thể phát triển làng nghề thành phố Hà Nội giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Bên cạnh đó, Nghị quyết số 09- NQ/TU về bảo tồn và phát triển nghề thủ công truyền thống do Thành ủy Hà Nội ban hành cũng được xem là một trong những động lực quan trọng để thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Đình Hoa cho biết, triển khai các cơ chế, chính sách của Thành phố, thời gian qua Sở đã chủ trì, phối hợp tổ chức nhiều chương trình khuyến công và xúc tiến thương mại. Các cơ sở sản xuất được hỗ trợ ứng dụng máy móc, đổi mới công nghệ, thiết kế mẫu mã sản phẩm phù hợp với thị hiếu thị trường. Thành phố cũng chú trọng xây dựng và phát triển thương hiệu cho sản phẩm làng nghề, hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu, tham gia hội chợ, triển lãm và kết nối tiêu thụ. Những hoạt động này góp phần nâng cao giá trị sản phẩm thủ công, mở rộng thị trường và tạo thêm cơ hội để các làng nghề phát triển ổn định trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng lớn.

Du khách tham quan làng lụa Vạn Phúc. Ảnh: Hà Anh

Để tháo gỡ khó khăn về mặt bằng sản xuất và từng bước khắc phục tình trạng ô nhiễm trong khu dân cư, Thành phố đang đẩy mạnh xây dựng các cụm công nghiệp làng nghề. Đáng chú ý, Hà Nội cũng đang thúc đẩy phát triển làng nghề gắn với du lịch.

Hội trưởng Hội Làng nghề gỗ mỹ nghệ thôn Thiết Úng (xã Thư Lâm) Đỗ Văn Cường cho biết, mới đây các nghệ nhân và đông đảo người dân địa phương vui mừng khi UBND thành phố Hà Nội công nhận điểm du lịch Làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng. Đây được xem là tiền đề quan trọng để người dân và chính quyền xã Thư Lâm xây dựng, phát triển làng nghề trở thành điểm đến an toàn, thân thiện, giàu bản sắc, hấp dẫn du khách trong hành trình khám phá di sản văn hóa của vùng đất này.

Ông Tôn Gia Hóa cho rằng Hà Nội là địa phương có sự quan tâm khá rõ đối với lĩnh vực làng nghề. Những năm gần đây, nhiều cơ chế, chính sách đã được Thành phố triển khai quyết liệt, góp phần hỗ trợ và thúc đẩy sự phát triển của các làng nghề. Tuy nhiên, chừng đó vẫn chưa đủ để các làng nghề phát huy hết tiềm năng vốn có. “Các làng nghề cần nhiều hơn những cơ chế, chính sách sát thực tiễn, không chỉ là các dự án hay khoản hỗ trợ đơn lẻ mà phải giúp tháo gỡ trực tiếp những khó khăn mà người làm nghề đang gặp phải”, ông Tôn Gia Hóa nhấn mạnh.

Để các làng nghề phát triển bền vững, nhiều nghệ nhân cho rằng bên cạnh cơ chế, chính sách phù hợp, cần nhìn nhận đầy đủ hơn giá trị kinh tế, văn hóa và xã hội mà làng nghề mang lại cho Thủ đô. Bởi làng nghề Hà Nội không chỉ là những không gian sản xuất đơn thuần mà còn là kho tàng di sản văn hóa sống động.

Trong bối cảnh Hà Nội hướng tới phát triển bền vững và xây dựng nền kinh tế sáng tạo, các làng nghề chính là nguồn lực đặc biệt. Khi được khơi thông bằng những cơ chế, chính sách phù hợp, kết hợp với tinh thần đổi mới của người làm nghề, làng nghề không chỉ tiếp tục gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mà còn trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô trong giai đoạn mới.