Lịch sử hình thành và phát triển

Gia Lai là một tỉnh miền núi nằm ở khu vực phía Bắc của Tây Nguyên, phía Bắc giáp tỉnh Kon Tum, phía Nam giáp tỉnh Đắk Lắk, phía Tây giáp nước Campuchia, phía Đông giáp các tỉnh (Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên). Gia Lai ngày nay là địa bàn cư trú lâu đời của các dân tộc Jrai, Bahnar có tập quán sống thành từng làng. Thời kỳ Pháp thuộc, năm 1932, tỉnh Pleiku (nay là tỉnh Gia Lai) được thành lập, gồm đại lý Pleiku và đại lý Cheo Reo.

Sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, tên tỉnh được chính quyền cách mạng gọi là Gia Lai và được giữ nguyên cho đến năm 1975, nhưng địa giới hành chính của tỉnh có nhiều thay đổi qua các giai đoạn khác nhau của lịch sử.

Ngày 20/9/1975, theo Nghị quyết của Bộ Chính trị, hai tỉnh Gia Lai và Kon Tum được hợp nhất thành một tỉnh có tên gọi là Gia Lai - Kon Tum. Ngày 12/8/1991, theo Nghị quyết kỳ họp thứ 9 của Quốc hội khoá VIII, tỉnh Gia Lai được tách ra từ tỉnh Gia Lai - Kon Tum, với 10 đơn vị hành chính cấp huyện và phát triển cho đến nay. Đến tháng 3/2025, tỉnh Gia Lai có 17 đơn vị hành chính cấp huyện (14 huyện, 2 thị xã và thành phố Pleiku); 218 đơn vị hành chính cấp xã (180 xã, 24 phường, 14 thị trấn).

Kỳ họp thứ 23 HĐND tỉnh Bình Định khóa XIII nhiệm kỳ 2021 – 2026 quyết định những nội dung “mang tính lịch sử” về thống nhất chủ trương sáp nhập tỉnh Bình Định và tỉnh Gia Lai

Bình Định là tỉnh nằm phía Nam của vùng Bắc Trung bộ và duyên hải Trung bộ, là mảnh đất có bề dày lịch sử gắn với nền văn hóa Sa Huỳnh, từng là cố đô của vương quốc Champa mà di sản còn lưu giữ là thành Đồ Bàn và các tháp Chàm với nghệ thuật kiến trúc độc đáo, là nơi xuất phát phong trào Tây Sơn vào thế kỷ 18 với tên tuổi của anh hùng áo vải Quang Trung - Nguyễn Huệ.

Thời kỳ Pháp thuộc, năm 1885, Bình Định là một tỉnh lớn ở Trung Kỳ, nhiều vùng đất của Gia Lai - Kon Tum còn thuộc về Bình Định; sau nhiều lần thay đổi, sáp nhập, chia tách, tỉnh Bình Định là một tỉnh độc lập kéo dài cho đến năm 1975. Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, thực hiện Nghị quyết số 245-NQ/TW ngày 28/10/1975 của Bộ Chính trị, Quyết định số 147/QĐ của UBND cách mạng khu Trung Trung bộ, tỉnh Bình Định hợp nhất với tỉnh Quảng Ngãi lấy tên là tỉnh Nghĩa Bình.

Ngày 30/6/1989, tỉnh Bình Định được tái thành lập trên cơ sở tách ra từ tỉnh Nghĩa Bình cũ, với 11 đơn vị hành chính cấp huyện và phát triển cho đến nay. Đến tháng 3/2025, tỉnh Bình Định có 11 đơn vị hành chính cấp huyện (8 huyện, 2 thị xã và thành phố Quy Nhơn); 155 đơn vị hành chính cấp xã (28 phường, 11 thị trấn và 116 xã).

Sự cần thiết sắp sếp đơn vị hành chính 2 tỉnh

Tại kỳ họp thứ 23 (kỳ họp chuyên đề) HĐND tỉnh Bình Định khóa XIII, nhiệm kỳ 2021 – 2026, Kỳ họp quyết định những nội dung “mang tính lịch sử” về thống nhất chủ trương sáp nhập tỉnh Bình Định và tỉnh Gia Lai và nghị quyết sáp nhập sắp xếp các xã, phường mới để thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp kể từ ngày 1/7/2025, Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định Phạm Anh Tuấn trình bày Tờ trình về chủ trương sắp sếp đơn vị hành chính tỉnh Gia Lai và tỉnh Bình Định, cùng Đề án sắp xếp đơn vị hành chính tỉnh Gia Lai và tỉnh Bình Định của UBND tỉnh Bình Định, trong đó nêu rõ sự cần thiết sáp nhập 2 tỉnh Gia Lai – Bình Định.

Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định Phạm Anh Tuấn phát biểu tại Kỳ họp thứ 23

1. Nhập 2 tỉnh Gia Lai và tỉnh Bình Định là cần thiết để thực hiện chủ trương của Đảng về tinh gọn tổ chức bộ máy, giúp cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hơn; giúp tiết kiệm chi phí quản lý nhà nước, từ đó tạo nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao chất lượng đời sống của Nhân dân.

2. Việc nhập 2 tỉnh sẽ tạo lợi thế to lớn về phát triển kinh tế - xã hội, tạo không gian phát triển kinh tế - xã hội cho cả 2 tỉnh; sẽ giúp 2 tỉnh bổ trợ cho nhau, phân bổ nguồn lực hợp lý hơn, đầu tư cơ sở hạ tầng (đường sá, điện, trường học) từ Bình Định lên Gia Lai, thúc đẩy phát triển đồng đều, tạo thêm dư địa phát triển kinh tế - xã hội cho cả 2 tỉnh. Đồng thời, sẽ hình thành một không gian phát triển thống nhất, kết hợp giữa thế mạnh là trung tâm công nghiệp chế biến, chế tạo, dịch vụ, du lịch và văn hóa, về phát triển kinh tế biển, cảng biển - logistics, ứng dụng công nghệ cao, đô thị hóa của Bình Định với tiềm năng tài nguyên - sinh thái, nông nghiệp sinh thái nhân văn cao nguyên nguồn lao động dồi dào của tỉnh Gia Lai và đặc biệt có vị trí quốc tế quan trọng trong khu vực Tam giác phát triển Việt Nam - Lào - Campuchia. Từ đó sẽ tạo cơ hội cho việc phát triển chuỗi giá trị nông sản và phát triển du lịch, nâng cao hiệu quả kinh tế, tối ưu hóa sử dụng nguồn lực, phát huy được lợi thế so sánh.

3. Gia Lai và Bình Định có hệ thống giao thông kết nối tốt với nhau qua Quốc lộ 19 và Dự án đường bộ cao tốc Quy Nhơn - Pleiku, giúp dễ dàng đi lại và vận chuyển hàng hóa. Việc sáp nhập sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển hạ tầng giao thông, gắn kết khu vực Tây Nguyên hướng biển, thúc đẩy kết nối khu vực vùng và hành lang kinh tế Đông - Tây để phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống người dân.

4. Việc nhập tỉnh Gia Lai và tỉnh Bình Định không chỉ mang lại lợi ích kinh tế - xã hội mà còn có ý nghĩa quan trọng về an ninh, quốc phòng, đặc biệt trong việc xây dựng khu vực phòng thủ và thế trận quốc phòng vững chắc, tăng cường, củng cố chủ quyền vùng biên giới phía Tây và biên giới biển.

5. Tỉnh Bình Định và tỉnh Gia Lai có văn hóa tương đồng, cả 2 tỉnh đều có cộng đồng người Ba Na với nhiều phong tục, lễ hội và sinh hoạt văn hóa tương đồng, đồng thời đều chịu ảnh hưởng của văn hóa người Kinh (Việt) trong quá trình giao thoa văn hóa; có nhiều phong tục truyền thống giống nhau; cả 2 tỉnh đều gắn liền với phong trào nhà Tây Sơn. Do vậy, khi nhập 2 tỉnh sẽ tạo được sự ủng hộ, đồng thuận cao giữa Nhân dân trên địa bàn 2 tỉnh.

6. Việc nhập 2 tỉnh phù hợp với chiến lược phát triển và quy luật chung của các quốc gia trên thế giới, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ phát triển giúp giảm sự can thiệp trực tiếp của con người vào các hoạt động quản trị hành chính công.

Các địa phương tổ chức lấy ý kiến của cử tri về việc sắp xếp đơn vị hành chính tỉnh Gia Lai và tỉnh Bình Định

Thành lập tỉnh Gia Lai trên cơ sở nhập toàn bộ địa giới hành chính gồm diện tích tự nhiên 15.510,13 km2, quy mô dân số 1.770.592 người của tỉnh Gia Lai và toàn bộ địa giới hành chính gồm diện tích tự nhiên 6.066,40 km2, quy mô dân số 1.813.101 người của tỉnh Bình Định.

Đơn vị hành chính tỉnh Gia Lai hình thành sau sắp xếp có diện tích tự nhiên là 21.576,53 km2 (đạt tỷ tỷ lệ 431,5% so với tiêu chuẩn); quy mô dân số là 3.583.693 người (đạt tỷ lệ 256% so với tiêu chuẩn). Tỉnh Gia Lai sau khi sắp xếp, sáp nhập có 135 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, gồm 110 xã và 25 phường. Tỉnh Gia Lai sau khi sắp xếp, sáp nhập có Trung tâm chính trị - hành chính đặt tại số 01, đường Trần Phú và số 219, đường Nguyễn Huệ, thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định hiện nay.

Tỉnh Gia Lai mới có Trung tâm hành chính - chính trị tại thành phố Quy Nhơn tỉnh Bình Định hiện nay

Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định Phạm Anh Tuấn cho biết, việc chọn tên tỉnh mới là Gia Lai giúp giảm thiểu xáo trộn giấy tờ, tiết kiệm ngân sách, nhân lực, thời gian sau sáp nhập, qua đó bảo đảm nguyên tắc hạn chế tối đa tác động ảnh hưởng tới người dân, doanh nghiệp do phải chuyển đổi giấy tờ, chỉ dẫn địa lý. Lựa chọn Trung tâm hành chính - chính trị tại thành phố Quy Nhơn tỉnh Bình Định hiện nay, bởi thành phố Quy Nhơn là một trong các trung tâm kinh tế, chính trị, có vị trí địa lý trung tâm, thuận lợi trong việc kết nối giao thông và liên kết vùng; đáp ứng các điều kiện về quy hoạch và mở rộng không gian phát triển đô thị trong tương lai.