Dựa trên tiềm năng văn hóa phong phú, nhiều địa phương trên cả nước như Cao Bằng, Hà Giang, Lào Cai, Kon Tum, Đắk Lắk… đã triển khai các đề án, dự án phát triển mô hình du lịch cộng đồng. Những mô hình này được lồng ghép hiệu quả với các Chương trình mục tiêu quốc gia như: Xây dựng nông thôn mới, Phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Dự án 6), và Chương trình Giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021–2025. Thực tế cho thấy, sự kết hợp này mang lại hiệu quả kép – vừa góp phần làm thay đổi diện mạo nông thôn, tạo sinh kế, giải quyết việc làm cho người dân, vừa góp phần gìn giữ, phục hồi những di sản văn hóa có nguy cơ bị mai một.

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai xây dựng nông thôn mới kết hợp phát triển du lịch cộng đồng, nhiều địa phương đang gặp phải một số vướng mắc cần được tháo gỡ sớm. Ví dụ, tiêu chí số 9 về nhà ở dân cư trong Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2021–2025, do Bộ Xây dựng ban hành, yêu cầu nhà ở nông thôn phải đạt chuẩn “ba cứng” (nền cứng, khung cứng, mái cứng). Tiêu chí này chưa thật sự phù hợp với điều kiện thực tế của các vùng đồng bào dân tộc thiểu số, cũng như định hướng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, bao gồm kiến trúc nhà truyền thống.

Du lịch cộng đồng – khai thác các yếu tố văn hóa bản địa độc đáo – đã giúp nhiều địa phương xây dựng được hình ảnh điểm đến hấp dẫn, nổi bật với mô hình homestay gắn với kiến trúc truyền thống. Mỗi vùng miền sở hữu phong cách kiến trúc đặc trưng: nhà sàn mái ngói âm dương của người Lô Lô ở Cao Bằng; nhà trình tường của người H’Mông tại Hà Giang; nhà sàn mái tranh, vách đất trộn rơm của người Ba Na; hay nhà dài của người Ê Đê tại Tây Nguyên – tất cả đều được xây dựng từ vật liệu tự nhiên, mang đậm bản sắc văn hóa.

Tuy nhiên, những ngôi nhà truyền thống này – dù mang đậm dấu ấn văn hóa – lại không đáp ứng tiêu chí “ba cứng”, nên dễ bị xếp vào nhóm nhà ở tạm hoặc thiếu kiên cố. Điều này trở thành rào cản trong quá trình phát triển du lịch cộng đồng, đặc biệt trong bối cảnh địa phương vừa khuyến khích người dân xây dựng nông thôn mới, vừa kêu gọi bảo tồn giá trị văn hóa bản địa. Thực tế tại nhiều nơi hiện nay là hình ảnh “làng hiện đại” đang xen kẽ với những ngôi nhà cũ, mái tôn thay ngói, nền lát xi măng hoặc bê tông hóa, ảnh hưởng đến yếu tố bền vững trong phát triển du lịch. Dù vậy, không gian sống truyền thống vẫn đóng vai trò quan trọng trong trải nghiệm của du khách, vì vậy, nhiều địa phương đã đẩy mạnh phục dựng nhà truyền thống để làm du lịch. Bên cạnh sự hỗ trợ từ chính quyền, nhiều hộ dân cũng chủ động cải tạo, sửa chữa nhà để đón khách. Một số nơi thậm chí quy hoạch vùng trồng vật liệu tự nhiên như tranh, tre, nứa, lá… để bảo đảm nguồn nguyên liệu xây dựng nhà truyền thống đúng nguyên bản.

Để cân bằng giữa hiện đại hóa và bảo tồn, nhiều địa phương đang đề xuất quy hoạch không gian phát triển du lịch cộng đồng, thí điểm mô hình làng truyền thống dân tộc – nơi giữ nguyên các giá trị văn hóa đặc trưng nhằm phục vụ phát triển du lịch. Đây là hướng đi phù hợp với Đề án Phát triển du lịch cộng đồng tại Việt Nam đến năm 2030 vừa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành. Theo đó, mục tiêu là xây dựng du lịch cộng đồng theo hướng chuyên nghiệp, bền vững, hướng tới hình thành các Làng nghề du lịch cộng đồng.

Nhiều ý kiến cũng đề xuất rằng Chương trình mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026–2030 cần có sự điều chỉnh trong tiêu chí nhà ở, để phù hợp hơn với đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vừa hướng tới hiện đại hóa nông thôn, vừa giữ gìn bản sắc truyền thống. Nếu có quy hoạch đúng đắn và định hướng rõ ràng, chương trình sẽ trở thành đòn bẩy quan trọng thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng một cách mạnh mẽ và bền vững.