“Vang bóng một thời”

Theo chân ông Bùi Việt Hùng – PCT UBND Thị trấn Nghèn chúng tôi đến thăm làng nghề chiếu cói Nam Sơn ( TT. Nghèn, Can Lộc) vào một chiều nắng oi ả. Làng nghề chiếu cói Nam Sơn khiến chúng tôi ngỡ ngàng về những đổi thay của nơi đây, vùng quê đói khổ ngày nào đã “thay da, đổi thịt” nhanh đến vậy. Dù cuộc sống có hiện đại như thế nào, thì họ vẫn luôn hoài niệm về những điều xưa cũ – về một làng dệt chiếu cói nức tiếng, lúc bấy giờ.

Cho đến tận bây giờ vẫn không ai có thể chắc chắn nghề chiếu xuất hiện ở Nam Sơn từ lúc nào, chỉ biết là nó đã tồn tại và phát triển ngót nghét trăm năm nay.

Chiếu cói Nam Sơn

Đi sâu vào trong làng, quan sát những nghệ nhân đang hăng say dệt chiếu, những ngón tay khéo léo, thoăn thoát mới diệu kỳ làm sao! Trò chuyện với chúng tôi, cụ Nguyễn Thị Mận (Khối 3, TT. Nghèn, Can Lộc) chia sẻ: Tôi đã làm nghề này hơn 70 năm nay, cũng đã trải qua những thăng trầm cùng với chiếu cói Nam Sơn. Một thời - Nó - đã từng phát triển rầm rộ, nhà nhà dệt chiếu, người người dệt chiếu. Tuy nhiên, giờ đây chiếu cói Nam Sơn đã không còn phát triển như trước.

Làng chiếu Nam Sơn vốn nổi tiếng từ xa xưa với những sản phẩm chất lượng. Những chiếc chiếu hoa, chiếu cưới, chiếu lễ hội sân đình được dệt nên từ đôi bàn tay khéo léo và sự cần mẫn của những nghệ nhân làng Nam Sơn. Chiếu đã từng có mặt khắp chợ tỉnh, chợ quê. Những hình ảnh đầy kỷ niệm vẫn hiện lên rõ nét trong ký ức những người con ở đây.

Theo ông Nguyễn Quang Giảnh ( Khối 1,TT.Nghèn, Can Lộc) : “Ngày đó, có một con đường nhỏ người ta dùng để họp chợ, ai có 2 – 3 đôi chiếu vừa dệt xong lại mang ra chợ để giao thương, buôn bán. Khu chợ đông đúc khiến người ta nhớ về một thời xa vắng – giờ chỉ còn là miền ký ức. Gia đình tôi trước đây là thương lái thu mua chiếu của bà con Nam Sơn, để đi bán khắp các chợ Hà Tĩnh, Quảng Bình. Chiếu Nam Sơn được sản xuất tưởng chừng như đơn giản nhưng lại vô cùng cầu kỳ, vất vả. Chất lượng của chiếu tốt, nên được mọi người tin dùng. Sau đó một thời gian, khi đời sống thay đổi người ta dần dần không làm chiếu nữa, vì thế nguồn hàng cũng trở nên khan hiếm, tôi cũng phải chuyển nghề khác”.

Các nghệ nhân tỉ mỉ, khéo léo đến từng chi tiết của sản phẩm

Là một người con sinh ra trong gia đình làm chiếu cói, ông Bùi Việt Hùng cũng chia sẻ, với những người thuộc thế hệ chúng tôi, sinh ra và lớn lên ở làng nghề chiếu cói – cảm giác nó cũng đặc biệt hơn với những làng quê khác. Cứ mỗi độ đi học về, cứ bỏ cặp xuống, chúng tôi lại ngồi vào khung dệt; Lúc thì chạy vù ra đồng cắt cói giúp mẹ, khi thì chẻ cói, phụ mẹ dệt chiếu…Hồi đó cuộc sống còn khó khăn, chúng tôi làm để tích góp từng đồng để mua thức ăn. Thế mà, đứa nào đứa nấy học đại học đàng hoàng, đến nơi đến chốn cả. Hồi đấy, cả làng ai cũng làm. Dọc đường làng được nhuộm một màu xanh của cói phơi…Trong thâm tâm mỗi người chúng tôi, ai cũng tự hào về cái “nghề” mà cha ông để lại. Cuộc sống khấm khá lên cũng từ làm chiếu mà ra.

Hướng đi nào cho chiếu cói Nam Sơn?

Chiếu cói Nam Sơn đã được UBND tỉnh Hà Tĩnh công nhận là “Nghề truyền thống” vào năm 2014. Đây là một niềm tự hào của những người lao động ở nơi dây. Đồng nghĩa, thương hiệu chiếu Nam Sơn đã được mọi người tin tưởng và công nhận. Là một niềm phấn khởi, động lực cho chiếu cói Nam Sơn phát triển.

Tuy nhiên, những năm trở lại đây, không hiểu vì sao mà rất ít người “mặn mà” với làng nghề truyền thống này? Thanh niên trong làng đều chọn cho mình những con đường lập nghiệp khác nhau. Chỉ còn những các bà, các mẹ tranh thủ thời gian rảnh rỗi, tận dụng những ngày thời tiết thất thường để kiếm thêm thu nhập.

Không giấu nổi cảm xúc, bà Nguyễn Thị Bảy (Khối 2, TT.Nghèn, Can Lộc), qua rồi cái thời hoàng kim của chiếu cói Nam Sơn. Lúc bấy giờ, nhà nhà làm chiếu, người người làm chiếu, đến nỗi, cói ở Can Lộc cũng không đủ, chúng tôi phải đi vào tận Cẩm Xuyên, Kỳ Anh để cắt cói. Có những ngày làm ban ngày không đủ, chong đèn dệt cả đêm. Giờ thì trong làng trên dưới chục hộ còn làm cái nghề này thôi.

Quả là một vấn đề nan giải với chính quyền và nhân dân làng nghề Nam Sơn, ông Sơn – PCT UBND TT Nghèn, chia sẻ: Là một nghề truyền thống của cha ông để lại, nhưng những năm gần đây khi đa số những người lao động lại bỏ xứ đi xuất khẩu lao động hay làm những công việc khác. Vì, trung bình 2 người chỉ đan được 2 cặp chiếu/1 ngày. Trung bình một cặp chiếu có giá từ 100 nghìn đồng – 250 nghìn đồng tùy theo kích cỡ. Với số tiền đó khó có thể duy trì được cuộc sống. Vả lại, sản xuất lẻ tẻ, có thương lái mua bán thì cũng không đủ số lượng hàng để bán.

Ông Bùi Việt Hùng nhấn mạnh, việc khôi phục được làng nghề chiếu Nam Sơn không phải ngày một ngày hai, mà đó là cả một quá trình. Chúng tôi cũng đau đáu với vấn đề này từ lâu. Chúng tôi đang có kế hoạch sẽ tập hợp các nghệ nhân lại một hợp tác xã để làm chiếu, chủ động tìm nguyên liệu và đầu ra – Để có thể bảo tồn và phát triển nghề nghiệp mà cha ông để lại. Song, thời điểm hiện tại, chúng tôi cũng gặp phải những khó khăn nhất định: Vốn đầu tư, mặt bằng và người lao động… Vì thế, mỗi cá nhân chúng tôi đang cố gắng hết mình để thực hiện được ước mơ đó, để người dân Nam Sơn không chỉ sống với những kỷ niệm xa xưa, mà để con cháu, thế hệ sau này tự hào về một nghề mà cha ông đã để lại.

Quả thật, để làm được những điều này thật không dễ dàng – Khi mà cuộc sống hiện đại kéo theo những nỗi lo cơm, áo, gạo, tiền…Vì thế việc bảo tồn và phát triển làng nghề chiếu cói Nam Sơ, vừa phù hợp với việc bảo tồn làng nghề truyền thống, vừa giải quyết được công ăn việc làm cho bà con Nam Sơn. Đó không chỉ là mong ước của UBND TT. Nghèn mà cả nhân dân làng chiếu Nam Sơn. Vì đối với họ, nghề dệt chiếu là cả cuộc đời, là truyền thống gia đình, làng xóm.

Bài và ảnh: Huyền Trang