Hình tượng con rắn trong thần thoại Ấn Độ được coi là rắn thần. Rắn Naga thường được thể hiện có 3 hoặc 5 đầu, đôi khi có đến 7 đầu. Có lẽ không một ngôi tháp Champa nào trang trí rắn Naga nhiều như ở tháp Dương Long. Naga trong tiếng Phạn có nghĩa là rắn lớn, nhằm chỉ con rắn hổ mang, loài rắn có nọc độc rất nguy hiểm. Rắn hổ mang còn tượng trưng cho thần Siva, vì bao hàm cả hai ý nghĩa hủy diệt và tái sinh.

Cụm tháp Dương Long ở xã Tây Bình, huyện Tây Sơn, Bình Định

Ông Bùi Tĩnh, Giám đốc Bảo tàng Bình Định chia sẻ: Truyền thuyết lập quốc của người Khmer kể rằng, có một người Bàlamôn tên là Kaudinya đi thuyền từ Ấn Độ hay Indonesia, đến vùng đất của người Khmer, chiến thắng một nữ vương có tên là Soma hoặc Gagini, con của vua rắn Naga và lấy người phụ nữ này làm vợ, sinh ra dòng dõi các vị vua.

Người Khmer tin rằng chính Kaudinya đã truyền cho họ những bí quyết về nghề trồng lúa và công việc thủy lợi. Vì thế, rắn Naga còn tượng trưng cho sự phồn thực, là loài vật có khả năng bảo vệ nguồn nước và các công trình thủy nông của người Khmer cổ. Rắn Naga thường xuất hiện trên các bậc cầu thang, trên các lối đi, trên ngưỡng cửa hoặc trên các mái tháp để xua đuổi tà ma. Hình tượng rắn Naga cũng xuất hiện rất nhiều trong Bàlamôn giáo và kiến trúc Phật giáo.

Khắc họa hình tượng rắn Naga trên tháp Dương Long

Trong Bàlamôn giáo và Phật giáo Theravada, rắn Naga không những là vị thần mưa mà còn là vị thần dẫn dắt tín đồ ngoan đạo lên cõi niết bàn. Trong các ngôi đền cổ, các kiến trúc sư Khmer luôn xây dựng nhiều chiếc cầu vồng có hình rắn Naga, tượng trưng cho cầu nối liền giữa cõi trần gian và niết bàn. Rắn Naga nhiều đầu còn tượng trưng cho chiếc cầu trải dài dưới chân những ngôi đền núi (thế giới con người) đến đỉnh của ngôi đền (thế giới thần linh).

Theo ông Bùi Tĩnh, rắn Naga cũng là mô típ quan trọng trong nghệ thuật kiến trúc Phật giáo Khmer. Phật thoại mô tả cuộc đời của Đức Phật từ khi ngài mới sinh đến khi nhập cõi niết bàn đều có liên quan đến rắn Naga. Hình tượng rắn Naga bảo vệ cho Đức Phật tọa thiền là một đề tài quen thuộc trong Phật giáo Nam Tông của người Khmer. Trong các ngôi chùa Khmer, rắn Naga ngự trên các mái chùa, các đầu đao để xua đuổi tà ma và bảo vệ Đức Phật.

Trong nghệ thuật kiến trúc tháp Champa, cụm tháp Dương Long có vị trí đặc biệt, được đánh giá là một trong những tháp Champa đẹp nhất Việt Nam và Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ VHTTDL) xếp hạng là di tích Kiến trúc Nghệ thuật năm 1980 và được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt ngày 23/12/2015.

Rắn Naga thường được thể hiện có 3 hoặc 5 đầu, đôi khi có đến 7 đầu

Theo các nhà nghiên cứu, tháp Dương Long là sự hội tụ của hai nền nghệ thuật có quan hệ mật thiết và ảnh hưởng lẫn nhau, đó là nghệ thuật kiến trúc tháp Champa và nghệ thuật kiến trúc tháp Khmer.

TS Lê Đình Phụng, Ủy viên Hội Khảo cổ học Việt Nam, cho biết: Tại hai đợt khai quật, khối tượng điêu khắc rắn Naga được tìm thấy nhiều. Đây là khối tượng được sử dụng trang trí bộ phận góc dưới mái thấp. Khối tượng có hình gần bán nguyệt, dáy dài, đỉnh hơi thót lại, cao 0,9m, dài nhất 1,3m thể hiện mỗi bên ba đầu rắn Naga vươn lên. Rắn thể hiện miệng nhọn, mắt tròn lồi dữ tợn, mi nhiều lớp chồng lên nhau, đầu đội vương miện trang trí hạt chấm tròn kết dải, phía trên là những dải họa tiết hoa văn móc xoắn.

Tượng rắn Naga 5 đầu trưng bày tại Bảo tàng Bình Định

Điểm nổi bật của tháp Dương Long còn thể hiện ở sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống nghệ thuật Champa với nghệ thuật Khmer, như đề tài trang trí mặt Kala được khắc tạc thuần thục hay khối chân trụ vuông trang trí các bầu vú kết dải vây quanh, được kế thừa từ núm vú trang trí bệ thờ Trà Kiệu, rồi núm vú tròn trĩnh căng sức sống trên thân tháp, đế tháp là những đặc trưng riêng trong nghệ thuật điêu khắc Champa.

TS Lê Đình Phụng bày tỏ: Nếu trước đây các nhà nghiên cứu cho rằng tháp Dương Long (tháp Ngà) có mặt bằng không phải Champa và ảnh hưởng của Khmer ở đây rất đậm nét, thì kết quả khai quật cho thấy tháp Dương Long là sự kết hợp giữa hai loại mặt bằng Champa (đế tháp) và Khmer (thân tháp). Sự hội nhập tạo nên hiệu quả mới trong nghệ thuật kiến trúc điêu khắc Champa, thể hiện rõ tính thống nhất trong đa dạng, nói lên không gian mở của nền văn hóa này trong lịch sử.