Di tích quốc gia đặc biệt Thái miếu nhà Trần

Tương truyền đây là đền thờ các vị vua đầu triều nhà Trần, nhưng đến thời Nguyễn đền đã bị huỷ hoại chỉ còn lại nền móng, lúc này nhân dân làng Đốc Trại (nay là làng Trại Lốc, xã An Sinh, Đông Triều, Quảng Ninh) đã cho xây dựng lại thành đình làng và tôn các vị vua Trần được thờ ở đây làm Thành hoàng làng.

Ngôi miếu được xây dựng lại từ những năm 1993 trên nền Thái miếu cũ

Những năm gần đây, tỉnh Quảng Ninh, thị xã Đông Triều đã phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành khai quật khảo cổ học, nghiên cứu tổng thể khu di tích Đền Thái.

Đền Thái là một công trình kiến trúc có quy mô rất lớn, các di vật tìm được ở đây cũng rất đặc biệt, các chân tảng kê chân cột có chạm cánh sen, các viên ngói sen và ngói lá đều có kích cỡ lớn và mang phong cách mỹ thuật thời Lý. Ngay tên gọi của đền cũng rất đặc biệt, tên dân gian là đền Thái. Chữ Thái này cộng với kiến trúc và di vật ở đây được các nhà khoa học nhận định chính là Thái Miếu cùa vương triều Trần.

Bên trong Thái miếu nhà Trần

Theo các nguồn tư liệu lịch sử và tộc phả họ Trần thì tổ tiên nhà Trần nhiều đời cư trú ở An Sinh, đàn bà làm nghề canh tác ruộng vườn và dệt cửi. Đàn ông làm nghề chài lưới, người nào cũng có sức vóc khoẻ mạnh và tinh giỏi võ nghệ đế chống chọi với cướp biền.

Thái miếu mới được trùng tu tôn tạo

Các cụ tổ họ Trần khi còn ở An Sinh đã cho xây dựng một ngôi chùa thờ Phật để bà con trong họ có chỗ quây quần đoàn tụ vào những dịp lễ tết và các ngày sóc, vọng trong năm gọi là khu "An lạc viên". Trong tài liệu Trần Thị gia huấn (1905) hiện lưu tại đền cố Trạch ở Nam Định có đoạn: "Nhà Trần ban đầu tới núi Yên Tử chiếm địa thế núi dựng ngôi chừa nhỏ thờ phật, một vùng sau núi sau này cỏ thể làm nơi họ hàng ăn ở yên vui, nay là xã An Sinh, huyện Đông Triều, tinh Hải Dương, cổ miếu nhà Trần ở đó...".

Tuy nơi phát tích đế vương là ở Long Hưng, nhưng vua đầu triều là Trần Cảnh vẫn không quên quê gốc của mình, ông đã lấy vùng đất An Sinh để ban cho anh trai là Trần Liễu làm ấp thang mộc. Có lẽ, Trần Thái Tông muốn đưa anh trai mình về quê gốc để Trần Liễu thực hiện nghĩa vụ của người con trưởng với tổ tiên dòng họ và cũng là để các vương tôn quý tộc phải thường xuyên qua lại đây để nhớ tới quê gốc của vương triều.

Theo sử sách ghi lại, ngôi đền Thái cũng chính là nhà thờ tổ, là Thái miếu của vương triều, đồng thời cũng chính là chùa Tư Phúc của dòng họ Trần.

Những nét kiến trúc của Thái miếu nhà Trần được trùng tu, tôn tạo lại

Thời Trần, triều đình rất chú trọng đến phong thuỷ, sách Đại Việt sử ký toàn thư từng ghi: Năm 1248 "Sai các nhà phong thuỷ đi xem khắp núi sông cả nước, chỗ nào có vượng khí đế vương thì dùng pháp thuật đế trấn yểm, như các việc đào sông Ba Le, đục núi Chiêu Bạc ở Thanh Hoá; còn lấp các khe kênh mở đường ngang dọc thì nhiều không kể xiết) (Đại Việt sử ký toàn thư 1998). Có lẽ sau khi bị giặc Nguyên-Mông tàn phá một cách tàn nhẫn khu lăng mộ của các vua Trần ở Long Hưng, thì triều đình cho rằng huyệt đạo ở đây đã bị phá, đồng thời cũng cần phải bảo toàn phần mộ đề phòng chiến tranh trở lại nên từ đời vua Trần Anh Tông, triều đình đã không xây dựng lăng mộ cho các vua ở đây nữa.

Năm 1299, vua Trần Nhân Tông, người đã lãnh đạo nhân dân Đại Việt hai lần đánh thắng quân xâm lược Nguyên-Mông (1285, 1288) đã bỏ ngai vàng điện ngọc để lên núi rừng Yên Tử tu hành và đắc đạo, xây dựng một hệ thống giáo lý mới mẻ của đạo Phật dân tộc, lập nên Thiền phái Trúc Lâm, một thiền phái đạo Phật riêng của nước ta. Từ đó, Yên Tử được coi là chốn tổ linh thiêng của Phật giáo Việt Nam.

Ông Phạm Văn Ánh, người trông coi Thái miếu nhà Trần

Đời vua Anh Tông, các Vương tôn Công tử được Điều Ngự Giác hoàng Trần Nhân Tông truyền giới bồ tát tại gia và phát nguyện thụ tam quy ngũ giới, cả triều đình đã theo Phật giáo. Bởi vậy, đối với triều đình, lúc này Đông Triều không những là quê gốc mà còn là chốn tổ Phật giáo linh thiêng. Do vậy, khi quân Chiêm Thành thường xuyên vào quấy phá, triều đình đã chọn vùng đất Đông Triều để chuyển lăng tẩm, đền miếu về thờ cúng, cầu mong sự bình yên cho tiên miếu cũng như xã tắc.

Bên trong Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Thái miếu nhà Trần

Có lẽ, vì vậy mà trong tất cả các vùng quê có liên quan đến vương triều Trần là Nam Định, Thái Bình và Quảng Ninh thì duy nhất chỉ ở Quảng Ninh mới có một ngôi đền có kiến trúc rất đặc biệt (chữ vương), quy mô to lớn và tên gọi gắn với chữ Thái. Có lẽ đây là cách gọi tắt trong dân gian về ngôi Thái miếu của vương triều Trần. Thời Lê sơ, đền bị giặc Minh tàn phá nặng nề và đã được triều đình nhà Lê đầu tư tôn tạo. Thời Nguyễn, sau nhiều thế kỷ tồn tại, trải qua nhiều biến cố, công trình này đã bị hư hỏng hoàn toàn chỉ còn lại dấu tích nên nhân dân địa phương đã xây dựng lại công trình này theo kiến trúc của một ngôi đình làng, tôn các vị vua Trần lên làm Thành hoàng, vì vậy ở đây mới có dấu tích của một ngôi đình vào thời Nguyễn. Như vậy, có thể khẳng định đền Thái chính là Thái Miếu, đồng thời cũng là Thái tổ miếu và chùa Tư Phúc của vương triều Trần.

Đến nay, được sự quan tâm của các cấp, các ngành và của toàn thể nhân dân, du khách thập phương, Thái Miếu đã được đầu tư, tôn tạo để thờ phụng và tri ân công đức các vua Trần, những vị vua của một vương triều hùng mạnh nhất trong lịch sử dân tộc…

Bài, ảnh: Đức Hạnh