Theo sự chỉ dẫn của người dân, chúng tôi ra bến Hàm Tử chỉ mất 10 phút đi đò ngang là qua được khu vực 9 hay còn gọi là Hải Minh thuộc phường Hải Cảng, TP Quy Nhơn, tỉnh Bình Định để tham quan tìm hiểu về di tích lịch sử Lũy cổ Phương Mai và di tích lịch sử Tượng đài Trần Hưng Đạo.

Từ Tượng đài Trần Hưng Đạo nằm trên núi Tam Tòa, xuôi theo con dốc nhỏ chừng vài trăm mét, chúng tôi phát hiện một cổng thành cổ kiên cố cao và sâu khoảng 3m, rộng tầm 5m nằm lọt thỏm trong khuôn viên Trạm quản lý đèn biển Phước Mai. Đi qua con dốc, chúng tôi vào Trạm là nhìn thấy cổng thành với bờ tường thành dài tầm 5-6m được xây ghép bằng đá và in dấu ấn thời gian xây dựng hàng trăm năm trước.

Lũy cổ Phương Mai nằm trong khuôn viên Trạm quản lý đèn biển Phước Mai

Theo hồ sơ di tích, Lũy cổ Phương Mai nằm trên hai điểm của bán đảo Phương Mai, tục danh gọi Gò Vũng Tàu (hay Hải Minh trong) và Gò Kinh Để (hay Hải Minh ngoài) cũng có tên là Hải Khẩu (cửa biển).

Lũy cổ Phương Mai là một hệ thống công trình quân sự phòng thủ cửa biển gồm pháo đài kiên cố, kỳ đài, đồn trú, kho dự trữ được xây dựng, sử dụng dưới triều Tây Sơn và triều Nguyễn. Đây là loại hình kiến trúc thành lũy với cách xây ghép đá tự nhiên, bố trí các phòng tuyến chặt chẽ thể hiện kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật quân sự của cha ông ta trong lịch sử.

Trao đổi với chúng tôi, nhân viên Trạm quản lý đèn biển Phước Mai, cho biết: Di tích Lũy cổ Phương Mai được cơ quan chức năng cấm mốc để khoanh vùng bảo vệ. Ngoài việc quản lý đèn biển Phước Mai, anh em đơn vị đều phải mở cửa thường xuyên để người dân và du khách đến tham quan di tích Lũy cổ.

Bia di lịch lịch sử Lũy cổ Phương Mai

Cùng đi tham quan Lũy cổ Phương Mai với chúng tôi, ông Nguyễn Thái Học, hiện sinh sống ở khu vực 9, phường Hải Cảng, cho hay: Ngư dân ở đây quen gọi lũy đá Phương Mai là bờ thành cổ. Năm 2010, Lũy cổ Phương Mai được UBND tỉnh Bình Định xếp hạng di tích. Cùng với Tượng đài Trần Hưng Đạo và di tích núi Tam Tòa, Lũy cổ Phương Mai trở thành điểm đến của những người thích tìm hiểu về lịch sử, văn hóa khi có dịp đặt chân lên bán đảo Phương Mai.

Ở góc độ nghiên cứu, TS. Đinh Bá Hòa, nguyên Giám đốc Bảo tàng tổng hợp Bình Định (nay Bảo tàng Bình Định), chia sẻ: Ở phía Đông đầm Thị Nại, bán đảo Phương Mai được ví như bức bình phong khổng lồ án ngữ phía biển cho Quy Nhơn. Cửa biển Thị Nại có vị trí chiến lược quan trọng nên người xưa đã xây dựng một pháo đài tên là Hổ Ki rất kiên cố trên núi Tam Tòa (còn gọi là núi Đá Đen). Phía sau pháo đài, tại Gò Vũng Tàu và Gò Kinh Để là lũy đá.

Cổng thành Lũy cổ Phương Mai

Cũng theo TS. Đinh Bá Hòa, tuyến phòng thủ trên núi Tam Tòa được xây dựng dưới triều Tây Sơn và hoàn thiện vào thời nhà Nguyễn. Lũy đá trên Gò Kinh Để dài khoảng 100m, điểm đầu nối với pháo đài Hổ Ki nhằm bảo vệ pháo đài Hổ Ki nếu bị tấn công từ phía sau, đồng thời ngăn không cho quân địch tiến từ sườn núi phía Đông vào bên trong cửa Thị Nại đánh chiếm pháo đài. Lũy trên Gò Vũng Tàu dài chừng 600m, có nhiệm vụ ngăn quân địch đi bằng đường thủy đến Hải Giang, sau đó theo sườn núi phía Đông lên chiếm mặt phía Tây của pháo đài và chiếm cửa biển Thị Nại.

TS. Đinh Bá Hòa chia sẻ: Để khai thác và bảo tồn Lũy cổ Phương Mai, chính quyền địa phương cùng cơ quan chức năng cần khai thác du lịch mạo hiểm, ở đây có thể kết hợp với tham quan các hang yến, ngắm Quy Nhơn. Rất hiếm thành phố nào có nhiều di tích cổ nằm trong nội thành như TP Quy Nhơn (Tháp Đôi, Lũy cổ Phương Mai và Tượng đài Trần Hưng Đạo). Sự giao thoa văn hóa này có thể bắt nguồn từ Chămpa, sau đến Tây Sơn và cuối cùng là thời Nguyễn. Nếu chúng ta xây dựng hạ tầng đường giao thông thuận lợi thì khai thác du lịch rất tốt.

Bờ tường thành Lũy cổ Phương Mai tồn tại hàng trăm năm nay

Nhằm khai thác tiềm năng vẻ đẹp của dãy núi bán đảo Phương Mai, đầm Thị Nại, trong đó có Lũy cổ Phương Mai, ông Phan Tuấn Hoàng, Trưởng Phòng Văn hóa – Thông tin TP Quy Nhơn, cho biết: Hiện nay, UBND TP Quy Nhơn xây dựng, giới thiệu sản phẩm tour du lịch tại làng chài Hải Minh, để người dân và du khách có thể thuận lợi di chuyển tham quan tại di tích Lũy cổ Phương Mai và núi Tam Tòa. Theo phân cấp quản lý di tích, trong thời gian tới di tích Lũy cổ Phương Mai sẽ được giao lại cho phường Hải Cảng quản lý bảo vệ và thực hiện việc khai thác để thu hút khách du lịch và bảo tồn di sản di tích lịch sử Lũy cổ Phương Mai.