Quang cảnh hội thảo. Ảnh:ST

Tại hội thảo, PGS.TS Trần Văn Dũng (Khoa Khoa học đất, Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ) cho biết những thập kỷ gần đây Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang phải đối mặt hàng loạt thách thức do tác động tổng hợp của thâm canh kéo dài và biến đổi khí hậu. Việc canh tác nhiều vụ liên tục, tình trạng xâm nhập mặn, hạn hán gay gắt, sụt lún, thay đổi chế độ thủy văn và sự suy giảm phù sa đã làm giảm đáng kể độ phì nhiêu đất – yếu tố được xem là nền tảng cho năng suất và tính ổn định của hệ thống sản xuất nông nghiệp.

Theo PGS.TS Trần Văn Dũng, những vấn đề nổi cộm hiện nay tại nhiều vùng sinh thái của ĐBSCL gồm: giảm hàm lượng chất hữu cơ, mất cân đối dinh dưỡng, chua hóa đất, thoái hóa cấu trúc và giảm hoạt động vi sinh vật. Đây là những biểu hiện điển hình của suy thoái đất, diễn ra cả ở các vùng chuyên canh lúa lẫn khu vực trồng cây ăn trái lâu năm. Thực trạng này đòi hỏi việc nhận diện đặc tính từng nhóm đất và áp dụng các giải pháp quản lý khoa học, phù hợp điều kiện khí hậu mới.

Không chỉ đất lúa, tình trạng đất bạc màu còn ghi nhận tại nhiều vùng chuyên canh cây ăn trái lâu năm khi đất bị nén chặt, thoái hóa cấu trúc và suy giảm hoạt động vi sinh vật. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nông sản và khả năng chống chịu của cây trước áp lực thời tiết cực đoan. Ảnh minh họa.

Theo đánh giá của các chuyên gia tại hội thảo, ĐBSCL – vùng sản xuất lúa gạo và cây ăn trái lớn nhất cả nước – đang chứng kiến tốc độ suy giảm chất lượng đất nhanh hơn trước. Việc thâm canh 3 vụ lúa/năm trên đất phù sa suốt thời gian dài làm hệ sinh thái đất bị mệt mỏi, phụ thuộc lớn vào phân bón vô cơ. Hệ thống đê bao khép kín khiến đất mất cơ hội tiếp nhận phù sa tự nhiên, dẫn đến nghèo dinh dưỡng. Ngoài ra, tình trạng sử dụng phân bón mất cân đối, khai thác đất mặt để san lấp, cùng tác động của hạn – mặn ngày càng mạnh cũng góp phần thúc đẩy suy thoái đất.

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO), những dạng suy thoái thường gặp ở vùng nhiệt đới như xói mòn, mặn hóa, nghèo dinh dưỡng, phèn hóa, suy thoái sinh học đều đã xuất hiện và ngày càng rõ rệt tại ĐBSCL. Đặc biệt, trong hệ thống thâm canh 3 vụ lúa, nghiên cứu dài hạn giai đoạn 2003–2024 cho thấy năng suất lúa giảm trung bình 16,6% chỉ sau 8 năm, phản ánh sự suy kiệt nghiêm trọng của đất và mức độ phụ thuộc lớn hơn vào phân bón hóa học.

Các nhà khoa học và đại diện ngành nông nghiệp thống nhất rằng nâng cao sức khỏe đất không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là chiến lược dài hạn nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp ĐBSCL. Trong đó, việc tăng cường phân tích đất và lá ở quy mô nông hộ được xem là yêu cầu then chốt để bón phân hợp lý, hạn chế lãng phí và giảm áp lực suy thoái đất. Cùng với đó, khuyến khích sử dụng phân hữu cơ, phân bón chậm tan, chế phẩm vi sinh và các loại vật liệu cải tạo đất nhằm bổ sung hữu cơ, cải thiện cấu trúc và phục hồi hệ vi sinh vật đất.

Bên cạnh thay đổi kỹ thuật canh tác, giảm thâm canh lúa 3 vụ và mở rộng mô hình luân canh được xem là giải pháp quan trọng để giảm áp lực lên đất. Tùy điều kiện từng vùng, ngành khuyến nông khuyến nghị áp dụng các mô hình kinh tế phù hợp: mô hình tôm – lúa cho vùng mặn, mô hình khóm – mía – rau chịu phèn cho vùng phèn, mô hình trái cây và lúa – màu cho vùng phù sa. Những mô hình này không chỉ giúp cải thiện đất mà còn tăng hiệu quả kinh tế cho người dân.

Các đại biểu cũng nhấn mạnh nhu cầu đầu tư hệ thống thủy lợi thông minh, giúp quản lý nước linh hoạt trước tình trạng hạn – mặn gia tăng. Song song đó, việc tăng cường tập huấn nông dân, chuyển giao kỹ thuật canh tác bền vững, cũng như đẩy mạnh nghiên cứu dài hạn về tác động của biến đổi khí hậu lên đất trồng là nhiệm vụ cần thực hiện thường xuyên.

Hội thảo kết thúc với sự đồng thuận cao rằng cải thiện và gìn giữ sức khỏe đất chính là chìa khóa để bảo vệ nền nông nghiệp ĐBSCL trước biến động khí hậu. Các giải pháp quản lý đất bền vững, nếu được triển khai đồng bộ, sẽ giúp nâng cao năng suất, ổn định sinh kế và tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp xanh trong những năm tới.