Trải qua nhiều thế kỷ, dù xã hội đổi thay, phương thức tổ chức có điều chỉnh, nhưng tinh thần cốt lõi của Lễ hội Chùa Hương vẫn vẹn nguyên: con người tìm về với Phật, nhưng cũng là tìm về với chính mình, giữa non xanh nước biếc Hương Sơn - vùng đất địa linh hội tụ linh khí trời Nam.

Nhịp điệu tâm linh giữa mùa xuân

Theo lệ xưa, Lễ hội Chùa Hương khai hội vào mồng 6 tháng Giêng âm lịch, mở đầu bằng nghi lễ “mở cửa rừng”. Đây là một nghi thức mang nhiều tầng ý nghĩa. Đó vừa là dấu mốc chính thức bước vào mùa trẩy hội, vừa là lời xin phép núi rừng, thần linh, tổ tiên cho con người được bước vào không gian linh thiêng sau một năm lao động, sinh tồn nơi trần thế.

Thời gian lễ hội kéo dài đến hết tháng Ba âm lịch, trong đó cao điểm từ Rằm tháng Giêng đến khoảng 18 tháng Hai âm lịch. Đây cũng là lúc cây cối đâm chồi, sông suối đầy nước, lòng người rộng mở cho những ước nguyện đầu năm.

Nếu động Hương Tích là điểm đến cuối cùng của hành trình tâm linh, thì suối Yến chính là đoạn “chuyển tiếp” đặc biệt, nơi con người dần rũ bỏ những ồn ào trần thế để bước vào không gian tĩnh tại.

Động Hương Tích được Chúa Trịnh Sâm đề bút là "Nam Thiên Đệ Nhất Động" năm 1770. Ảnh: Văn Bình

Hành trình trên dòng suối Yến uốn lượn giữa núi Rồng, núi Rùa, qua những hang động mang tên đầy chất thơ như Sơn Thủy Hữu Tình. Mỗi nhịp chèo khua nước như chậm lại nhịp sống, để người đi hội có thời gian lắng nghe tiếng gió, tiếng chim, tiếng lòng mình.

Suối Yến mang vẻ đẹp bốn mùa, nhưng mùa thu hoa súng tím được ví như một bức tranh thủy mặc sống động, khiến nơi đây không chỉ là tuyến giao thông, mà trở thành không gian thưởng ngoạn, thiền định tự nhiên. Nhiều người ví suối Yến như một “dòng thiền” giữa nhân gian, nơi hành trình vật lý cũng chính là hành trình nội tâm.

Lễ hội Chùa Hương là minh chứng tiêu biểu cho tính dung hợp của văn hóa Việt, nơi Phật giáo không tách rời tín ngưỡng dân gian, mà hòa quyện một cách tự nhiên. Các nghi lễ chính tại chùa Thiên Trù, động Hương Tích mang đậm màu sắc Phật giáo. Trung tâm của niềm tin là Phật Bà Quan Thế Âm, hiện thân của lòng từ bi, cứu khổ cứu nạn.

Song song với đó là hệ thống lễ hội làng của các thôn Yến Vỹ, Hội Xá, Đục Khê, Tiên Mai, Phú Yên. Nơi cư dân bản địa giữ vai trò chủ thể văn hóa. Những nghi thức rước, tế, lễ cầu mùa, cầu phúc phản ánh lớp trầm tích tín ngưỡng nông nghiệp lâu đời, gắn với ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình yên ấm.

Di sản văn hóa giữa nhân gian

Với nhiều thế hệ, trẩy hội Chùa Hương đã trở thành một nghi thức tinh thần đầu năm. Người đi lễ cầu bình an, cầu duyên, cầu phúc; người đi để tìm sự tĩnh tâm; người đơn giản chỉ muốn hòa mình vào thiên nhiên, văn hóa truyền thống.

Ngày 25/12/2017, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2028/QĐTT xếp hạng quần thể di tích thắng cảnh Hương Sơn - Chùa Hương là Di tích Quốc gia đặc biệt nhằm khẳng định giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và cảnh quan của quần thể di tích thắng cảnh Hương Sơn - Chùa Hương.

Những năm gần đây, các hoạt động nghệ thuật, không gian trình diễn văn hóa dân gian, việc ứng dụng công nghệ trong quản lý lễ hội… đã tạo nên những lớp tiếp cận mới, giúp di sản đến gần hơn với công chúng trẻ, du khách quốc tế.

Ít có lễ hội nào trên thế giới diễn ra trọn vẹn trong một khu dự trữ thiên nhiên rộng lớn như Chùa Hương. Khu vực Hương Sơn - Quan Sơn có diện tích khoảng 5.100 ha, với hệ sinh thái phong phú gồm hơn 800 loài thực vật, cùng nhiều loài động vật quý hiếm. Rừng núi, hang động, sông suối vừa tạo cảnh quan, vừa đóng vai trò bảo vệ, nuôi dưỡng không gian lễ hội.

Nhũ đá trong động Hương Tích với nhiều hình thù khác nhau. Ảnh: Văn Bình

Trong những năm gần đây, việc kết hợp du lịch sinh thái - tâm linh đã được chú trọng, nhằm hướng tới mô hình phát triển bền vững: du khách không chỉ “đi lễ”, mà còn được nâng cao nhận thức về giá trị thiên nhiên, trách nhiệm bảo vệ di sản.

Lễ hội Chùa Hương là một hành trình văn hóa - tâm linh xuyên suốt lịch sử dân tộc. Ở đó, thiên nhiên, tín ngưỡng và con người hòa quyện, tạo nên một di sản không ngừng vận động, thích ứng, nhưng vẫn giữ vững cốt lõi.

Giữ gìn Lễ hội Chùa Hương không chỉ là bảo tồn cảnh quan hay nghi lễ, mà là giữ gìn một không gian để con người được sống chậm, sống sâu, sống thiện giữa đời thường nhiều biến động. Và chính khi con người còn tìm về Chùa Hương bằng lòng thành kính, bằng ý thức văn hóa, thì di sản ấy vẫn sẽ tiếp tục sống, tiếp tục lan tỏa, như dòng suối Yến lặng lẽ chảy qua bao mùa xuân của đất nước.