Trong bối cảnh ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM ngày càng gia tăng, bụi mịn PM2.5 (các hạt bụi có đường kính nhỏ hơn 2,5 micromet) đang lan rộng cả về không gian lẫn thời gian, gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới chất lượng môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Toàn cảnh Tọa đàm "Kiểm định khí thải xe cơ giới và vấn đề chống ô nhiễm không khí".

Nguồn phát sinh bụi và khí thải gây ô nhiễm chủ yếu đến từ lĩnh vực giao thông vận tải, bao gồm bụi đường do hoạt động lưu thông, khí thải từ các phương tiện cơ giới sử dụng nhiên liệu hóa thạch (xăng, dầu) và tình trạng nhiều phương tiện cũ, không đạt tiêu chuẩn khí thải vẫn còn lưu hành.

Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng Dự thảo quy định lộ trình áp dụng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải xe mô-tô, xe gắn máy lưu hành ở Việt Nam. Lộ trình này tạo cơ sở pháp lý để từng bước loại bỏ phương tiện không bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn khí thải, thúc đẩy việc chuyển đổi sang phương tiện sạch, thân thiện với môi trường.

Tại tọa đàm về kiểm định khí thải xe cơ giới và giải pháp chống ô nhiễm không khí do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức ngày 25/11, ông Trương Mạnh Tuấn, Phó Trưởng phòng Quản lý chất lượng môi trường (Cục Môi trường, Bộ NN-MT) cho biết, dự thảo quy định về lộ trình áp dụng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải lần này tập trung vào hai nhóm phương tiện phổ biến nhất: xe mô tô và xe gắn máy, ngoại trừ các loại phương tiện đặc thù. Đây là nhóm phương tiện chiếm tỷ lệ lớn trong giao thông đô thị và tác động trực tiếp đến chất lượng không khí.

Chính vì vậy, theo ông Tuấn, Bộ NN-MT đang hoàn thiện quy chuẩn kiểm soát khí thải mới gồm bốn mức, được thiết kế tăng dần để tạo quá trình chuyển đổi từng bước, tránh việc loại bỏ đột ngột các phương tiện chạy xăng đang lưu hành.

GS.TS Hoàng Xuân Cơ - Trưởng ban Khoa học Hội Kinh tế môi trường Việt Nam cho rằng: "Xe máy, với số lượng khổng lồ tại Việt Nam – khoảng 70 triệu chiếc đang lưu hành đang góp phần lớn vào ô nhiễm, thậm chí cao hơn cả ô tô ở một số khía cạnh do số lượng đông và thiếu hệ thống xử lý khí thải". Một trong những nguyên nhân chính là số lượng lớn phương tiện cơ giới tham gia giao thông, trong đó có nhiều xe cũ không đảm bảo tiêu chuẩn khí thải và niên hạn sử dụng. GS.TS Hoàng Xuân Cơ cho rằng mục tiêu giảm bụi mịn PM2.5 ở Hà Nội chỉ có thể đạt được nếu triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó có kiểm định xe máy và thúc đẩy chuyển đổi sang phương tiện xanh. Mọi bước đi phải thực hiện từng giai đoạn, vừa làm vừa rút kinh nghiệm để đạt hiệu quả bền vững.

Vấn đề giải quyết ô nhiễm không khí là quá trình dài hạn, không thể thực hiện ngay lập tức. Theo Quyết định số 2530/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn 2045, mục tiêu đặt ra là đến năm 2030, nồng độ trung bình năm bụi mịn PM2.5 tại các trạm quan trắc quốc gia ở Hà Nội giảm xuống dưới 40 µg/m³. Để giảm chỉ 1 µg/m³ cũng rất tốn kém, nên mọi bước đi phải chiến lược, bài bản và bền vững.

Liên quan tới chính sách phát triển giao thông xanh, Quyết định 876/QĐ-TTg ngày 22/7/2022 về Chương trình hành động chuyển đổi sang năng lượng xanh, giảm phát thải CO2 và CH4 trong ngành giao thông trong đó nêu rõ: Đến năm 2040, Việt Nam sẽ dừng cấp phép sản xuất và lưu hành xe mới sử dụng động cơ xăng. Theo GS.TS Hoàng Xuân Cơ, đây là quyết định mang tính “đánh động”, cho thấy Nhà nước định hướng nhưng người dân cũng phải chủ động chuẩn bị cho sự chuyển đổi.

Việc áp dụng lộ trình cũng nhằm thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam về giảm phát thải khí nhà kính, ứng phó với biến đổi khí hậu, đồng thời hỗ trợ phát triển giao thông đô thị bền vững, hiện đại theo định hướng chiến lược quốc gia.

Qua đó, các đại biểu tập trung thảo luận, trao đổi về 2 vấn đề trọng tâm, đó là: kiểm soát khí thải, cải thiện chất lượng không khí và gỡ “nút thắt” về hạ tầng trong kiểm định khí thải giao thông.

Các ý kiến đóng góp của các chuyên gia, nhà quản lý góp tiếng nói trong việc kiểm soát nguồn khí thải từ giao thông, nhằm giảm thiểu tình trạng ô nhiễm không khí do khí thải gây ra, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và cải thiện chất lượng môi trường sống; hướng đến giao thông xanh, tăng hiệu quả sử dụng năng lượng và từng bước xây dựng các thành phố thông minh, bền vững tại Việt Nam.