Làng nghề đối diện với áp lực ô nhiễm ngày một gia tăng

Hà Nội hiện là địa phương có số lượng làng nghề nhiều nhất cả nước với hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, chiếm khoảng 56% tổng số làng ở khu vực nông thôn thành phố. Các làng nghề truyền thống đóng vai trò to lớn trong phát triển kinh tế nông thôn, góp phần chuyển dịch cơ cấu lao động, gìn giữ bản sắc văn hóa và tạo nguồn thu nhập ổn định cho hàng triệu người dân. Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị kinh tế xã hội to lớn, môi trường làng nghề lại đang đối diện với áp lực ô nhiễm ngày một gia tăng. Khí thải, nước thải và chất thải rắn từ các hoạt động sản xuất thiếu kiểm soát đang hủy hoại môi trường sống và đe dọa đến sức khỏe cộng đồng.

Làng nghề đối diện với áp lực ô nhiễm ngày một gia tăng. Ảnh minh họa

Trước thực trạng này, TP. Hà Nội đã triển khai nhiều chính sách, mô hình, giải pháp kỹ thuật và tổ chức quản lý để cải thiện chất lượng môi trường tại các làng nghề.

Theo thống kê của Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, nhiều làng nghề ở Hà Nội hiện đang phát sinh lượng lớn chất thải chưa qua xử lý. Các làng nghề như tái chế nhựa, sản xuất thủ công mỹ nghệ, chế biến nông sản, tái chế kim loại… đều có đặc trưng ô nhiễm riêng biệt: khí độc, nước thải chứa kim loại nặng, hóa chất độc hại, mùi hữu cơ và lượng bụi vượt nhiều lần tiêu chuẩn cho phép. Tại các làng nghề sản xuất giấy, sơn mài hoặc dệt nhuộm, nồng độ hóa chất trong nước thải cao gấp hàng chục lần mức cho phép, ảnh hưởng nghiêm trọng đến nguồn nước mặt và nước ngầm khu vực.

Một khảo sát của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho thấy: Trong tổng số 327 làng nghề được công nhận, chỉ khoảng 30% có biện pháp xử lý chất thải bài bản. Số còn lại đang vận hành theo hình thức "nhà ở kiêm xưởng sản xuất", không có hệ thống thoát nước, thu gom rác thải hoặc hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn.

Theo GS.TS Đặng Thị Kim Chi (Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam), nguyên nhân dẫn đến tình trạng ô nhiễm tại các làng nghề là do hầu hết không gian sản xuất tại các khu vực làng nghề thường được dùng trực tiếp bằng nhà ở của người dân, nhỏ hẹp nên việc bố trí khu vực sản xuất, khu chứa nguyên vật liệu và sản phẩm rất khó khăn.

"Do đầu tư kinh phí hạn chế, mô hình nhỏ lẻ nên dẫn đến khó khăn trong quá trình đầu tư các công trình bảo vệ môi trường, khiến nước thải, rác thải và khí thải bị xả thẳng ra môi trường, dẫn đến ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân và ảnh hưởng đến năng lực sản xuất của họ sau này", GS.TS Đặng Thị Kim Chi nhận định.

GS.TS Đặng Thị Kim Chi cho rằng, sản xuất ở làng nghề phát triển nếu không được quy hoạch và có chính sách bảo vệ môi trường tốt sẽ để lại những hậu quả khó lường, gây suy thoái chất lượng môi trường không khí, nước, đất. Trong tương lai, khi mức sống của người dân tăng lên, yêu cầu về sức khỏe cộng đồng trở thành áp lực nặng lên các quá trình sản xuất thì việc phát triển của làng nghề không thể tách rời với việc cải thiện môi trường sống và làm việc. Điều này trở thành áp lực đối với sự phát triển bền vững các làng nghề.

Từ luật hoá đến thực thi khung chính sách bảo vệ môi trường làng nghề

Trước những áp lực về môi trường tại các làng nghề, TP. Hà Nội đã triển khai đồng bộ nhiều chính sách pháp lý, quy hoạch và đầu tư hạ tầng nhằm khắc phục ô nhiễm, hướng tới phát triển làng nghề bền vững.

Ngay từ năm 2020, Luật Bảo vệ môi trường đã đặt ra các yêu cầu cụ thể đối với làng nghề tại Điều 56. Cụ thể hóa luật, Hà Nội đã ban hành hàng loạt văn bản chỉ đạo phê duyệt danh mục, lộ trình và kế hoạch xử lý ô nhiễm môi trường làng nghề đến 2025, định hướng đến 2030. Theo đó, mục tiêu đến hết 2025 là 100% làng nghề được đánh giá, phân loại và đáp ứng điều kiện môi trường.

Bên cạnh đó, Hà Nội cũng ban hành kế hoạch tăng cường bảo vệ môi trường, an toàn thực phẩm và cấp nước sạch trong xây dựng nông thôn mới. Trong đó, riêng với làng nghề, đặt chỉ tiêu: 100% chất thải rắn và 50% nước thải sản xuất của làng nghề phải được thu gom, xử lý đúng quy chuẩn trước năm 2025.

Ngoài ra, thành phố cũng yêu cầu các địa phương lập phương án bảo vệ môi trường cho từng làng nghề cụ thể, có phân loại theo mức độ ô nhiễm, từ đó xây dựng lộ trình can thiệp, ưu tiên các làng nghề gây ô nhiễm nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, việc công nhận danh hiệu làng nghề hiện nay gắn chặt với tiêu chí môi trường. Năm 2023, 15 làng nghề tại các huyện như Gia Lâm, Phú Xuyên, Thường Tín, Hoàng Mai, Thanh Trì được xét duyệt theo quy trình thẩm định chặt chẽ về vệ sinh môi trường, thu gom chất thải và tổ chức quản lý.

Về hạ tầng, Hà Nội đẩy mạnh xây dựng các cụm công nghiệp làng nghề để di dời các xưởng sản xuất ra khỏi khu dân cư. Điển hình là các cụm công nghiệp làng nghề Thanh Thùy (Thanh Oai), Vân Hà (Đông Anh), Phùng Xá (Thạch Thất)… được đầu tư hệ thống xử lý nước thải, chất thải rắn đồng bộ, góp phần giảm thiểu ô nhiễm.

Tại huyện Phú Xuyên – địa phương có 43 làng nghề – chính quyền đã yêu cầu 100% hộ sản xuất ký cam kết không xả thải trực tiếp ra môi trường, tổ chức thu gom rác thải công nghiệp với mức phí thống nhất 13,2 triệu đồng/tháng/làng. Hiện mô hình phân loại chất thải tại 4 làng nghề ở xã Phú Yên đang được mở rộng.

Bên cạnh đó, Hà Nội cũng tăng cường kiểm tra, xử phạt các cơ sở vi phạm, đồng thời tổ chức tập huấn cho người dân về sản xuất sạch hơn, phân loại chất thải và an toàn lao động. Một số địa phương đã thực hiện hiệu quả các mô hình "hương ước môi trường", phân loại chất thải, ký cam kết bảo vệ môi trường với sự tham gia của toàn cộng đồng.

Những hành động quyết liệt này đang tạo tiền đề cho mục tiêu xanh hóa toàn diện làng nghề Hà Nội trong năm 2025 và hướng tới phát triển bền vững đến năm 2030.

Các giải pháp đồng bộ: Từ quy hoạch đến ý thức cộng đồng

Để giải quyết tận gốc vấn đề ô nhiễm môi trường làng nghề, các chuyên gia cho rằng cần một chiến lược tổng thể, đồng bộ, từ quy hoạch không gian sản xuất, cải tiến công nghệ, hoàn thiện chính sách quản lý, đến nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi trong cộng đồng. Hà Nội đang từng bước triển khai các nhóm giải pháp theo hướng đa chiều và lồng ghép, phù hợp với đặc điểm sản xuất và điều kiện kinh tế - xã hội của từng địa phương.

Thứ nhất, quy hoạch lại không gian sản xuất gắn với hạ tầng môi trường. Một trong những vấn đề cốt lõi dẫn tới ô nhiễm là việc sản xuất thủ công còn xen lẫn trong khu dân cư, thiếu tách biệt giữa không gian ở và không gian làm việc. Vì vậy, việc quy hoạch lại không gian làng nghề là giải pháp căn bản, cấp thiết.

PGS.TS Nguyễn Đình Hòe, chuyên gia cao cấp Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, nhận định: Để có thể duy trì làng nghề như một giá trị văn hóa kinh tế bền vững, điều kiện tiên quyết là phải tách biệt hoạt động sản xuất với đời sống sinh hoạt thông qua quy hoạch không gian và đầu tư hạ tầng môi trường. Nếu không làm được điều này, chúng ta sẽ tiếp tục đối mặt với bài toán ô nhiễm lan rộng và mâu thuẫn cộng đồng ngay trong chính làng nghề.

Giải quyết vấn đề này, thành phố Hà Nội đã và đang thúc đẩy xây dựng các cụm công nghiệp làng nghề tập trung, được đầu tư hạ tầng đồng bộ như hệ thống xử lý nước thải, khí thải, thu gom chất thải rắn và khu lưu giữ nguyên vật liệu an toàn.

Đối với các làng nghề có thể di dời, chính quyền địa phương chủ động rà soát, quy hoạch đất và kêu gọi đầu tư hạ tầng kỹ thuật. Với các làng nghề đặc thù không thể di chuyển, thành phố khuyến khích sản xuất thân thiện với môi trường, kết hợp với du lịch trải nghiệm và văn hóa truyền thống nhằm bảo tồn nghề thủ công và giảm áp lực môi trường.

Thứ hai, ứng dụng kỹ thuật sản xuất sạch hơn và xử lý chất thải phù hợp. Đây là giải pháp kỹ thuật có vai trò quan trọng trong giảm thiểu ô nhiễm. Các cơ sở sản xuất cần được hỗ trợ áp dụng mô hình sản xuất sạch hơn giúp tối ưu hóa đầu vào, tái sử dụng phế phẩm, hạn chế phát thải độc hại. Những công nghệ phù hợp như lò đốt khí thải tuần hoàn, hệ thống lọc bụi công nghiệp, thiết bị tách dầu – mỡ trong nước thải… đang từng bước được triển khai thí điểm tại một số làng nghề tái chế giấy, nhựa, chế biến nông sản.

Việc thiết kế các quy trình sản xuất khép kín, tuần hoàn chất thải cũng được khuyến nghị áp dụng đối với các làng nghề quy mô nhỏ. Các tiêu chí lựa chọn công nghệ xử lý được thành phố khuyến cáo bao gồm: vận hành đơn giản, chi phí đầu tư thấp, hiệu quả xử lý cao, phù hợp với đặc điểm dòng thải và điều kiện mặt bằng tại chỗ.

Thứ ba, tăng cường quản lý nhà nước và thể chế hóa cam kết cộng đồng. Việc thể chế hóa các quy định bảo vệ môi trường tại cấp cơ sở sẽ giúp tạo sự gắn kết trách nhiệm giữa chính quyền, cộng đồng và người sản xuất. Các địa phương có thể sử dụng công cụ như hương ước môi trường, tổ tự quản hoặc mô hình "điểm xanh làng nghề" để giám sát nội bộ và nâng cao hiệu lực.

Hà Nội đã bắt đầu bố trí cán bộ chuyên trách môi trường tại một số xã trọng điểm, yêu cầu lập kế hoạch bảo vệ môi trường cụ thể cho từng làng nghề và tổ chức thanh – kiểm tra định kỳ, công khai các điểm xả thải vi phạm.

Thứ tư, nâng cao nhận thức, thúc đẩy thay đổi hành vi cộng đồng. Chuyển biến nhận thức là điều kiện cần để các giải pháp kỹ thuật và chính sách có thể phát huy tác dụng trong thực tiễn. Vì vậy, công tác giáo dục môi trường không chỉ dừng lại ở tuyên truyền, mà cần đi sâu vào đào tạo kỹ năng, tạo phong trào tự giám sát và lan tỏa trách nhiệm cộng đồng.

Tại huyện Phú Xuyên, các mô hình tuyên truyền trực tiếp tại thôn, tổ chức cam kết thu gom chất thải, gây quỹ từ tái chế nhựa và giáo dục môi trường trong trường học đã cho thấy hiệu quả tích cực.

TS. Lê Hồng Sơn, chuyên gia chính sách nông thôn bền vững, Học viện Nông nghiệp Việt Nam chia sẻ: thay đổi hành vi trong cộng đồng làng nghề không thể bằng mệnh lệnh hành chính. Cần kết hợp truyền thông, giáo dục, gương điển hình. Khi người dân hiểu rằng ô nhiễm là tổn hại trực tiếp đến con cái họ, đến tài sản và văn hóa truyền thống của họ, thì hành động sẽ thực chất và bền lâu hơn.

Để làng nghề tiếp tục phát huy vai trò là động lực phát triển kinh tế xã hội, bảo tồn di sản văn hóa, thì bài toán môi trường buộc phải được giải quyết một cách căn cơ, bền vững. Thực tế cho thấy, ô nhiễm môi trường làng nghề không phải là vấn đề không thể giải quyết. Những chuyển biến rõ rệt tại nhiều địa phương như Phú Xuyên, Thanh Oai, Đông Anh… đang chứng minh rằng, khi chính quyền quyết liệt vào cuộc, người dân nâng cao nhận thức và các giải pháp được triển khai đúng hướng – thì làng nghề hoàn toàn có thể "xanh hóa" mà không đánh đổi giá trị kinh tế hay bản sắc truyền thống.

Hà Nội đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2025: 100% làng nghề được công nhận sẽ đạt tiêu chuẩn về môi trường, tạo tiền đề vững chắc để tiến tới năm 2030, toàn bộ làng nghề của thành phố có thể phát triển theo hướng xanh – sạch – bền vững. Đây không chỉ là một mục tiêu về quản lý, mà còn là một cam kết với thế hệ mai sau nhằm giữ lại những không gian làng nghề vừa đậm đà bản sắc, vừa hài hòa với thiên nhiên và chất lượng sống đô thị.

Quan trọng hơn cả, chính cộng đồng làng nghề - những người nghệ nhân, người lao động và các hộ sản xuất - sẽ là trung tâm của hành trình chuyển đổi này. Khi mỗi người dân làng nghề coi việc bảo vệ môi trường là trách nhiệm và quyền lợi của chính mình, thì hành trình xây dựng một nền kinh tế nông thôn xanh – bền – giàu bản sắc sẽ không còn xa vời.