Để chuẩn bị cho trận quyết chiến chiến lược trên bầu trời Hà Nội, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng đã được Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ đạo từ rất sớm.

Ngày 18/6/1965, lần đầu tiên đế quốc Mỹ sử dụng B.52 ném bom khu vực Bến Cát (tây bắc thành phố Sài Gòn). Người đã khẳng định ý chí sắt đá của Đảng và cả dân tộc: "Dù đế quốc Mỹ có lắm súng nhiều tiền, dù chúng có B.57, B.52 hay “bê” gì đi nữa ta cũng đánh, từng ấy máy bay, từng ấy quân Mỹ chứ nhiều hơn nữa ta cũng đánh mà đánh là nhất định thắng".

Ngay sau khi đế quốc Mỹ sử dụng máy bay B52 đánh ra Quảng Bình (4/1966), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giao nhiệm vụ cho Quân chủng Phòng không - Không quân: “B.52 đã ném bom miền Bắc, phải tìm cách đánh cho được B.52. Trách nhiệm này Bác giao cho các chú phòng không, không quân”. Đến cuối năm 1967, với tầm chiến lược, sáng suốt, Người khẳng định:"Sớm muộn đế quốc Mỹ cũng sẽ đưa B.52 ra đánh Hà Nội, rồi có thua mới chịu thua... Ở Việt Nam, Mỹ nhất định thua, nhưng nó chỉ chịu thua sau khi thua ở đây” (Hà Nội).

Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng lãnh đạo Quân chủng Phòng không - Không quân chuẩn bị phương án đánh B-52 năm 1972.

Đúng như dự báo của Người, đêm 18-12-1972, trời rét như cắt. 19 giờ 40 phút, những chiếc B-52 đầu tiên đánh phá Sân bay Hòa Lạc, Sân bay Nội Bài. 20 giờ 30 phút, Tiểu đoàn 59, Trung đoàn 261 đã làm nên chiến công: Bắn rơi tại chỗ chiếc máy bay B-52 của giặc Mỹ có ký hiệu 671 từ phía Tam Đảo vào đánh Đông Anh. Đây cũng là chiếc máy bay B-52 bị bắn rơi tại chỗ đầu tiên trên khu vực Thủ đô.

Tin “B.52 cháy to lắm được cả tiểu đoàn 59 và 57 báo cáo ngay về sở chỉ huy trung đoàn. Quân ta hừng hực khí thế, càng đánh Bộ đội Tên lửa Đoàn Phòng không Hà Nội càng trưởng thành, càng lập nên những chiến công xuất sắc. Có những chiến công kỳ diệu như trận đánh đêm 21 rạng sáng 22-12-1972 của Tiểu đoàn 57, chỉ trong vòng 10 phút tiểu đoàn đã đánh liên tiếp hai trận, bắn rơi tại chỗ 2 máy bay B-52 bằng 2 quả đạn.. Sư đoàn phòng không 361 đã cùng quân và dân Thủ đô chiến đấu kiên cường dũng cảm lập nên chiến công hiển hách góp phần làm rạng rỡ thêm trang sử của dân tộc.
Trong 12 ngày đêm, đế quốc Mỹ đã sử dụng 663 lần chiếc B-52 và 3.920 lần chiếc máy bay chiến thuật, ném hơn 100 ngàn tấn bom, đạn xuống Hà Nội, Hải Phòng và một số thành phố, thị xã miền Bắc nước ta. Riêng ở Hà Nội, địch sử dụng 441 lần chiếc B-52 cùng nhiều máy bay chiến thuật ném hàng ngàn tấn bom xuống các khu phố, sân bay, nhà ga, bệnh viện, trường học... Chúng đã huỷ diệt nhiều phố xá, làng mạc; phá sập 5.480 ngôi nhà, trong đó có gần 100 nhà máy, xí nghiệp, trường học, bệnh viện, nhà ga; giết chết 2.368 dân thường, làm bị thương 1.355 người khác, hủy diệt phố Khâm Thiên - khu vực có mật độ dân số đông nhất Hà Nội.

Cũng trong 12 ngày đêm ấy quân và dân ta miền Bắc đã bắn rơi 81 máy bay Mỹ các loại, gồm: 34 chiếc B-52; 05 chiếc F-111A; 21 chiếc F-4CE; 04 chiếc A-6A; 12 chiếc A-7; 01 chiếc F-105D; 02 chiếc RA-5C; 01 chiếc trực thăng HH-53; 01 chiếc trinh sát không người lái 147-SC, bắt sống và diệt nhiều giặc lái. Quân chủng Phòng không - Không quân bắn rơi 32 trong tổng số 34 máy bay B-52 bị bắn rơi trong chiến dịch. Quân ta chiến đấu anh dũng, kiên cường, mưu trí, sáng tạo, quân và dân ta đã đánh bại hoàn toàn cuộc tập kích chiến lược đường không quy mô lớn chưa từng có, chủ yếu bằng B.52 của Mỹ, làm nên chiến thắng “Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không” lẫy lừng. Đây cũng là lần đầu tiên trong lịch sử, “siêu pháo đài bay B.52” thảm bại và không quân Mỹ phải chịu thiệt hại nặng nề nhất.

Chiến thắng “Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không” 1972 là sự kiện lịch sử trọng đại và kỳ tích có một không hai - biểu tượng chiến thắng của bản lĩnh, trí tuệ và chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam. Đây là chiến thắng có ý nghĩa lịch sử và thời đại sâu sắc, góp phần rất quan trọng đưa cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta đi đến thắng lợi hoàn toàn.

Sau thất bại này, nhà cầm quyền Mỹ phải tuyên bố ngừng ném bom từ vĩ tuyến 17 trở ra và chấp nhận quay trở lại bàn đàm phán. Ngày 27/01/1973, Hiệp định Paris về “chấm dứt chiến tranh, lập lại hoà bình ở Việt Nam” được ký kết.

Sư đoàn phòng không 361 mà tiền thân là Bộ Phòng không Hà Nội được thành lập ngày 19 tháng 5năm 1965. Dưới sự lãnh đạo của Đảng đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh kính mến, sự chỉ đạo của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, trực tiếp là sự lãnh đạo của Đảng ủy, Bộ tư lệnh Quân chủng Phòng không - Không quân, đoàn phòng không 361 luôn xứng đáng là lực lượng nòng cốt trong các lực lượng phòng không ba thứ quân ở Hà Nội, tích cực góp phần đánh bại các bước leo thang chiến tranh của không quân Mỹ ở khu vực Thủ đô. Trong cuộc chiến đấu liên tục quyết liệt đó, với sự hiệp đồng chiến đấu chặt chẽ của các lực lượng phòng không, sự quan tâm và giúp đỡ to lớn của Thành ủy, chính quyền, nhân dân Hà Nội cùng đồng bào cả nước, sư đoàn vừa chiến đấu vừa xây dựng, càng đánh càng mạnh, càng trưởng thành nhanh chóng và lập chiến công ngày càng to lớn. Điển hình là trong chiến dịch phòng không cuối tháng 12 năm 1972, sư đoàn 361 là lực lượng nòng cốt trên mặt trận đất đối không ở Thủ đô và trên miền Bắc, đánh bại chiến dịch tập kích đường không chiến lược chủ yếu bằng máy bay B.52 của Mỹ vào Hà Nội, Hải Phòng và cùng các vùng lân cận. Với những thành tích và chiến công vẻ vang đó, Quân chủng Phòng không - Không quân đã được Đảng và Nhà nước tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.

Hoàng Mai