Tương truyền vào thế kỷ thứ VIII khi vua phùng Hưng Bố Cái Đại Vương đóng quân ở làng Triều Khúc trước khi vây hãm đánh thành Tống Bình (Tức Hà Nội ngày nay). Người đã sáng tác ra điệu múa “Con đĩ đánh bồng”. Thoạt nghe tưởng đó là câu nói tục, nhưng không, đó là cách gọi rất đáng yêu của Đức Vua Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng dành cho các vũ công múa điệu trống bồng, vì trong quân không có phụ nữ, nên Người đã chọn một số binh sĩ tướng mạo khôi ngô tuấn tú, giả trang thành gái để múa trống bồng (gọi tắt là múa bồng). Các chàng trai môi son má phấn, hóa thân thành những cô gái duyên dáng, vừa lẳng lơ lại vừa toát lên phong thái nam nhi và tinh thần thượng võ, nhằm khích lệ tinh thần binh sĩ vừa là giải trí cho nghĩa quân. Các chàng trai đầu đội mấn gỗ chít khăn mỏ quạ, áo quần trắng muốt, cổ quàng khăn xanh, vai khoác tấm lụa đào hình cánh sen, thêu họa tiết công phượng cách điệu, có viền tua rua rủ xuống bờ vai. Những dải lụa ngũ sắc mềm mại, kết hợp với bao tượng màu xanh hồ thủy thắt bỏ múi ngang lưng, lại thêm chiếc váy nhiễu màu đen huyền dài đến mắt cá chân. trống bồng được sơn màu đỏ đậm dài khoảng 60cm đường kính ước chừng 15cm được các vũ công đeo trước bụng và thắt lại bằng dải lụa đỏ buộc ra phía sau lưng. Khi các vũ công xoay người, những dải lụa màu sắc rực rỡ này sẽ tạo thành vòng tròn kỳ ảo và biến hóa vừa đẹp mắt vừa thần bí đến gai người. Những bước chân của các vũ công vô cùng uyển chuyển, các động tác giật cánh tay vừa mạnh mẽ vừa khỏe khoắn, dứt khoát, hai bàn tay xòe ra lại cuốn vào như vũ điệu của chèo. Cứ hai vũ công tạo thành một cặp múa với các bước đi theo hình vòng tròn và xoay người ngược chiều kim đồng hồ. Lúc thì áp lưng vào nhau lúc lại đối diện nhìn nhau với nụ cười và ánh mắt lúng liếng đong đưa. Tiết tấu của điệu múa bồng mạnh và hơi nhanh. Các vũ công phải tuân thủ theo nhịp của thanh la, trống gọi và trống bản để thực hiện các động tác vươn cánh tay sao cho thật khoáng đạt, mạnh mẽ. Những bước nhún người theo phương vị thẳng đứng, lúc co tay hay gập gối trước khi vào điệu quay vòng tròn… Tất cả đã tạo thành điệu múa cổ rất độc đáo, vừa đẹp vừa khỏe vừa mang được sắc thái và cái hồn của dân tộc.

Điệu múa “Con đĩ đánh bồng” trong lễ hội làng nghề Triều Khúc.

Điệu múa “Con đĩ đánh bồng” luôn được người dân làng Triều Khúc lưu truyền và gìn giữ như báu vật. Mỗi dịp tết đến xuân về dân làng lại mở hội tưng bừng từ mùng 9 tháng giêng đến hết 12 tháng giêng âm lịch. Để tưởng nhớ vị anh hùng dân tộc Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng, đã có công đánh quân xâm lược, giành lại độc lập chủ quyền cho đất nước. Trong những ngày diễn ra lễ hội truyền thống, điệu múa bồng được trình diễn ở Phương Đình, giữa các tuần tế, tuần rượu. Khi rước kiệu, rước Long Đình thì các vũ công phải đi trước kiệu để múa gọi là múa hầu Thánh. Bởi vậy các chàng trai trong đội múa bồng được tuyển chọn rất kỹ lưỡng. Phải là trai gốc ở làng, khuôn mặt khôi ngô tuấn tú, dáng người dong dỏng cao, con nhà tử tế, bản thân trong sạch không có tỳ vết, lại là người yêu thích điệu múa để khi múa thể hiện được hồn cốt và biểu cảm từ ánh mắt, nụ cười cùng bạn diễn.

Triều Khúc còn nổi tiếng gìn giữ được các công trình kiến trúc nghệ thuật cổ xưa trong cụm di tích như: Đình, Đền, Chùa, Lăng, Miếu. Được Bộ Văn hoá Thông tin xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Và điệu múa “Con đĩ đánh bồng” cũng được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể vô cùng quý giá.

Để điệu múa cổ có sức sống trường tồn thì phải kể đến những người có công giữ ngọn lửa âm ỉ cháy qua các thế hệ như: Các cố nghệ nhân Bùi Văn Tốt, nghệ nhân Bùi Văn Lục, nghệ nhân Triệu Đình Vạn và bây giờ là nghệ nhân Triệu Đình Hồng. Ông Triệu Đình Hồng sinh năm 1946, tuy đã bước sang tuổi xưa nay hiếm, nhưng ông vẫn đau đáu nỗi lo làm thế nào để gìn giữ, lưu truyền được điệu múa cổ mang đậm đà bản sắc và hồn cốt của quê hương.

Ông Hồng bảo: Ông đam mê múa bồng từ nhỏ, 8 tuổi ông đã theo các nghệ nhân học múa. Nhưng đến năm 27 tuổi ông mới chính thức được đứng vào đội múa bồng hầu Thánh. Từ đó đến nay trong tất cả các mùa lễ hội truyền thống của làng ông đều có mặt. Ông luôn là người múa đẹp nhất, dẻo nhất và có hồn nhất. Không ai có thể ngờ rằng với vẻ ngoài chân chất của một lão nông thuần phác, rất thạo việc đồng áng, vóc dáng lại hơi thô, vậy mà khi mặt hoa da phấn, môi đỏ má hồng, khoác lên mình bộ trang phục giả gái ông như người hoàn toàn khác, đôi mắt sáng rực long lanh lung liếng như thoát tục, như được nhập thần. Nhìn ông Hồng múa bồng, các vị cao niên trong làng dù khó tính đến mấy cũng phải tấm tắc khen ngợi “Làng này múa bồng chưa ai múa đẹp hơn ông Triệu Đình Hồng”.

Năm 2010 ông Hồng được Hội VNDG Việt Nam phong tặng danh hiệu nghệ nhân dân gian vì những cống hiến của ông với việc bảo tồn và lưu giữ nghệ thuật múa trống bồng. Ông đã truyền dạy điệu múa bồng cho các thế hệ con cháu trong làng, lớp này nối tiếp lớp kia để luôn có người kế cận. Ông đến từng nhà, vận động các cháu tham gia học múa và ông biết truyền lửa để các cháu vừa đam mê vừa ý thức được trách nhiệm của mình đối với quê hương. Trong các buổi tập, ông còn bỏ tiền túi ra mua nước hay bánh kẹo, cũng có khi ông khéo "nịnh" để bà nấu nồi chè bồi dưỡng cho các cháu
có sức tập luyện.

Năm 2015, CLB múa bồng Triều Khúc chính thức ra mắt và do ông Hồng làm chủ nhiệm, dưới sự bảo trợ của Hội VHDG Hà Nội. Từ đó đến nay điệu múa bồng Triều Khúc được mời đi biểu diễn nhiều nơi, vào cả Sài Gòn, Quảng Bình, Thanh Hóa… Tham gia ngày hội văn hoá các dân tộc Việt Nam và nhiều lễ hội truyền thống của các địa phương khác.

Trong các khóa đào tạo múa bồng của thầy Hồng. Các cháu còn được tham gia biểu diễn ở các kỳ liên hoan hội diễn văn nghệ quần chúng. Tại lễ kỷ niệm “Một nghìn năm Thăng Long Hà Nội” các cháu được tham gia biểu diễn trong chương trình múa cổ của Hội nghệ sĩ múa Hà Nội tổ chức trước tượng đài Lý Thái Tổ ở Hồ Hoàn Kiếm.

Điệu múa cổ «Con đĩ đánh bồng» là nét đẹp văn hoá độc đáo và đặc sắc của làng Triều Khúc. Người dân Triều Khúc không quên những đóng góp âm thầm bền bỉ đầy nhiệt huyết của nghệ nhân Triệu Đình Hồng. Ông được ví như người giữ lửa cho điệu múa làm say lòng người bằng chính tài năng và cái tâm không màng danh lợi để điệu múa bồng trở thành niềm tự hào của quê hương Triều Khúc.
Vừa qua ông Triệu Đình Hồng được bầu là cá nhân điển hình người tốt việc tốt của huyện Thanh Trì. Thật là phần thưởng xứng đáng cho người có nhiệt huyết lưu giữ hồn quê như nghệ nhân
Triệu Đình Hồng.

Bài và ảnh Kim Oanh