Lễ hội Chùa Hương với không gian tín ngưỡng tâm linh là một hành trình về với miền đất Phật, nơi bà Chúa Ba tu hành đắc đạo, tụ khí linh thiêng cả một vùng. Nơi đây, vẫn còn lưu giữ những dấu tích cư dân Việt Cổ, nền văn hóa Hòa Bình, những truyền ngôn dân gian và sự thẩm thấu sâu sắc của văn hóa Phật giáo Việt Nam.

Lễ hội Chùa Hương và quần thể di tích thắng cảnh Hương Sơn là một di sản văn hóa quốc gia đặc biệt. Ở đó, từng ngọn núi, mái chùa, suối Yến không chỉ kể câu chuyện của riêng mình, mà cùng nhau kể câu chuyện về mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên, giữa đức tin và đời sống, giữa quá khứ với hiện tại. Đang được nuôi dưỡng bằng ký ức cộng đồng, niềm tin nhân văn và khát vọng sống hướng thiện.

Kỳ 1: HƯƠNG SƠN MIỀN ĐẤT ĐỊA LINH

Xã Hương Sơn nằm ở rìa phía Nam của đồng bằng châu thổ sông Hồng, thuộc thành phố Hà Nội. Đây là vùng bán sơn địa của Thủ đô, nơi những dãy núi đá vôi Hương Sơn trùng điệp vươn lên giữa không gian đồng bằng, tạo nên một cấu trúc địa hình vừa khép kín, vừa mở rộng.

Di tích Quốc gia đặc biệt quần thể Hương Sơn (Chùa Hương) chính thức khai hội vào ngày Mồng 6 Thàng Giêng và kéo dài đến hết tháng 3 Âm Lịch. Ảnh: Văn Bình

Phía Tây và Tây Bắc là dãy núi đá vôi kéo dài 5 km, như một “bức tường thành tự nhiên” che chắn, bảo vệ vùng đất khỏi những tác động khắc nghiệt của thiên nhiên. Phía Đông và Nam mở ra không gian đồng bằng ven sông Đáy, con sông hiền hòa, lặng lẽ bồi đắp phù sa qua bao thế kỷ, nuôi dưỡng đời sống nông nghiệp trù phú.

Chính sự giao thoa giữa núi và sông, giữa cao và thấp, giữa rừng đá và ruộng lúa đã tạo nên một thế đất đặc biệt, nơi con người có thể sinh tồn, định cư và phát triển lâu dài. Trong dân gian, ranh giới tự nhiên này được khái quát bằng câu nói mộc mạc: “Thượng chí voi đái, hạ chí chói đèn” đây là cách người xưa xác định không gian cư trú, đồng thời phản ánh một triết lý sống thuận theo tự nhiên.

Không gian karst đá vôi và dấu chân người Việt cổ

Ít nơi nào ở miền Bắc Việt Nam lại sở hữu một không gian karst đá vôi điển hình và đa dạng như Hương Sơn. Những dãy núi nơi đây thuộc hệ đá vôi cổ, có niên đại địa chất từ 220 đến 270 triệu năm. Trải qua hàng triệu năm phong hóa, hòa tan và tái tạo, thiên nhiên đã khắc chạm vào Hương Sơn một “bảo tàng địa chất sống” với vô số hình thái độc đáo.

Đó là những ngọn núi đá vôi nhô lên như tháp, như nón; là các thung lũng karst thấp trũng; là hệ thống hang động sâu hun hút với thạch nhũ muôn hình vạn trạng; là những đầm nước xen kẽ giữa núi và đồng. Trong tổng thể ấy, nước đóng vai trò trung tâm, vừa là yếu tố kiến tạo địa hình, vừa là nguồn sống nuôi dưỡng hệ sinh thái.

Dòng suối Yên trong xanh, thơ mộng, trữ tình, đưa du khách về miền đất Phật. Ảnh: Văn Bình

Tiêu biểu nhất là suối Yến, dòng suối dài 4 km, bắt nguồn từ vùng đầm lầy Lỗ Rừng Vài, uốn lượn qua các thôn Yến Vỹ, Hội Xá, Đục Khê trước khi hòa vào sông Đáy. Suối Yến không những là trục thủy văn, mà còn là trục cảnh quan, tâm linh xuyên suốt quần thể Hương Sơn, đó là nền tảng cho sự hình thành con đường hành hương độc đáo sau này.

Hương Sơn ngoài việc mang vẻ đẹp của một thắng cảnh thiên nhiên, còn là một không gian cư trú sớm của con người trên địa bàn Hà Nội ngày nay. Các khảo sát và khai quật khảo cổ học đã phát hiện tại đây hệ thống di tích quan trọng thuộc Văn hóa Hòa Bình, nền văn hóa tiền sử tiêu biểu của Việt Nam.

Tiêu biểu là hang Sũng Sàm (thôn Đục Khê), nơi các nhà khoa học xác định niên đại từ khoảng 10.700 đến hơn 11.000 năm cách ngày nay. Bên cạnh đó là Mái đá Sập Bon và hang Luộc (thôn Hội Xá) với nhiều công cụ đá, dấu tích sinh hoạt và lớp trầm tích văn hóa phong phú.

Những phát hiện này cho thấy từ rất sớm, con người đã biết chọn lựa các hang động, mái đá ven suối để cư trú, săn bắt, hái lượm và thích nghi với môi trường tự nhiên. Sự gắn bó lâu dài ấy đặt nền móng cho mối quan hệ hài hòa giữa con người và núi rừng Hương Sơn, mối quan hệ sẽ tiếp tục chi phối đời sống kinh tế, văn hóa và tín ngưỡng của cư dân nơi đây suốt hàng vạn năm sau.

Đời sống và sự hình thành tâm thức “địa linh”

Từ nền tảng tự nhiên và lịch sử lâu đời, cộng đồng cư dân Hương Sơn đã hình thành một đời sống kinh tế văn hóa mang đậm dấu ấn nông nghiệp lúa nước. Những cánh đồng ven sông Đáy, những thung lũng nhỏ giữa núi đá vôi trở thành không gian canh tác, nơi con người học cách sống chậm, sống hòa hợp với chu kỳ tự nhiên.

Bên cạnh trồng lúa, người dân Hương Sơn còn gắn bó với các sản vật núi rừng như mơ, dâu, khoai, củ mài, rau sắng… Những sản vật ấy không chỉ nuôi sống con người, mà dần dần đi vào đời sống tinh thần, trở thành biểu tượng của sự no đủ, an lành.

Hàng năm có cả triệu lượt du khách về trẩy hội chùa Hương. Ảnh: Văn Bình

Chính trong quá trình cộng cư lâu dài ấy, tâm thức “địa linh” được hình thành. Thiêng không phải bởi sự huyền bí xa xôi, mà bởi sự sống được bảo tồn, bởi con người biết nương theo tự nhiên, tôn trọng núi rừng, nguồn nước và các quy luật của đất trời. Tín ngưỡng vì thế nảy sinh tự nhiên, gắn với nhu cầu cầu an, cầu mùa, cầu sự che chở cho cộng đồng.

Phật giáo khi du nhập vào đã hòa quyện sâu sắc với đời sống bản địa. Hương Sơn trở thành một không gian đặc biệt, nơi đạo Phật thấm vào núi rừng, hang động, suối nước và tín ngưỡng dân gian.

Không phải ngẫu nhiên mà những truyền ngôn về Quan Thế Âm Bồ Tát, về sự tu hành đắc đạo nơi núi rừng Hương Sơn lại được người dân tiếp nhận sâu sắc. Trong tâm thức ấy, Phật không ở nơi xa vời, mà hiện diện giữa đời sống, che chở cho con người trong từng mùa vụ, từng biến động của cuộc đời.

Chính nền tảng địa linh ấy đã mở đường cho sự hình thành quần thể di tích thắng cảnh Chùa Hương sau này. Không phải như một công trình được “đặt vào” thiên nhiên, mà như một phần tất yếu của chính không gian Hương Sơn.

Nhìn lại toàn bộ tiến trình hình thành và phát triển, có thể thấy Hương Sơn không chỉ là bối cảnh địa lý của Chùa Hương, mà là điểm khởi nguyên của một hành trình văn hóa tâm linh kéo dài suốt nhiều thế kỷ. Từ địa chất cổ xưa, dấu chân cư dân Việt cổ, đời sống nông nghiệp đến tâm thức tín ngưỡng, tất cả cùng hội tụ, bồi đắp nên một miền đất “thiêng” theo nghĩa sâu xa và bền vững nhất.