Được biết, hơn 300 năm trước, những người Việt trên hành trình mở đất về phương Nam đã dừng chân lại vùng đất Long Điền để an cư lạc nghiệp. Khi cư dân đông hơn, các nghề nông và thủ công nghiệp cũng dần dần hình thành và phát triển, trong đó có nghề đúc đồng. Qua nhiều thế hệ, nghề đúc đồng vẫn được duy trì lưu truyền lại, với sự sáng tạo khéo léo, tinh tế của những người thợ tài hoa đã khiến cho sản phẩm đồng đúc của làng nghề vừa giữ được nét đặc trưng truyền thống, vừa mang nét sáng tạo phù hợp thời đại, góp phần làm cho nghề đúc tiếp tục sống giữa sự đổi thay trong quá trình đô thị hóa. Thương hiệu đồng Long Điền đã và đang nổi tiếng khắp miền Tây Nam Bộ, trở thành địa điểm tham quan du lịch hấp dẫn.

Để đúc một sản phẩm đồng hoàn chỉnh là cả một quá trình lao động hết sức vất vả và công phu với nhiều giai đoạn khác nhau. Cụ thể, gồm các bước chuẩn bị nguyên liệu, nhiên liệu, tạo lò đốt nguyên liệu, nồi nấu đồng, tạo khuôn đúc, đun nóng chảy đồng, rót đồng đổ vào khuôn đúc và hoàn chỉnh sản phẩm. Nồi đúc là chiếc chảo rộng lòng, rộng miệng, có thành và thân dày. Nồi nấu đồng làm bằng đất sét rây rất kỹ lọc không còn sạn sỏi được trộn với vỏ trấu sống, dùng đất làm nền khuôn nồi. Đất bên trong nồi được xoa với muối ăn để bảo đảm sự bền vững của nồi khi nhiệt độ tăng và tiếp cận với nước đồng. Tuỳ theo khối lượng và hình dáng của vật đúc đồng mà người ta dùng khuôn hai mang hay nhiều mảnh. Đặc biệt, kỹ thuật đất làm khuôn ở đây thường dùng loại đất sét pha cùng đất thịt nhào luyện với trấu.

Bên cạnh đó, công đoạn nấu đồng cũng rất cầu kỳ, tùy vào từng sản phẩm, người nghệ nhân sẽ pha trộn tỉ lệ đồng nguyên chất với hợp kim khác nhau để sản phẩm được đẹp nhất. Sau khi được nấu chảy đến độ thích hợp, đồng sẽ được rót vào khuôn. Lúc rót đồng phải đều tay, không nhanh, không chậm để sản phẩm lúc hoàn thiện được nhẵn nhụi, mịn màng và sáng bóng.

Làng nghề đúc đồng Long Sơn cần phát huy tiềm năng
phát triển, gắn liền với du lịch.

Khác với các loại khuôn đúc sản phẩm khác, nghề đúc đồng phải tạo ra hai khuôn đúc bằng chất liệu đất sét trắng, 1 khuôn ở bên trong và 1 khuôn bao bên ngoài. Trong đó, hoa văn trên từng sản phẩm được nghệ nhân chạm khắc chủ yếu là trên lư hương và đại hồng chung. Để tạo nên những quai chuông đặc sắc của đại hồng chung các nghệ nhân đã có sáng kiến nặn bằng sáp ong, khi đổ đồng vào khuôn đúc sáp ong nóng chảy và tan đi nhường chỗ cho đồng. Trên các lư hương, đại hồng chung các nghệ nhân sử dụng các mô típ hoa văn truyền thống để trang trí: Hoa cúc, mặt trời, dây hoa cách điệu, bánh xe luân hồi, sóng nước, hoa sen, trái đào, cây trúc… Đặc biệt các loại nhạc cụ, nhạc khí: đại hồng chung, chuông, chiêng, thanh la, não bạt… người nghệ nhân phải pha chế tỷ lệ đồng và các hợp kim thế nào để tạo nên có độ vang ngân và trầm bổng khác nhau. Có thể nói, những người thợ nơi đây đã dùng hết sự tài hoa, khéo léo, tinh tế để tạo nên những sản phẩm đồng đẹp đẽ, tinh xảo như đồ thờ cúng (lư đồng, chân đèn, đại hồng chung, tiểu hồng chung, chập chã, chuông, chiêng…), hoặc các vật dụng thường ngày (mâm, nồi, cơi đựng trầu, đĩa, bát…).

Đến đây, mọi người sẽ không khỏi ngạc nhiên khi tận mắt chứng kiến những công đoạn tỉ mỉ và công phu để tạo ra một sản phẩm bằng đồng. Đó là hình ảnh những nghệ nhân không quản ngại việc vất vả, gian nan cặm cụi nấu đồng, đúc đồng, chạm khắc, thả hồn vào từng sản phẩm, làm nên vô vàn hoa văn công phu, lại mềm mại và uyển chuyển.

Hiện nay trên địa bàn thôn Long Sơn, huyện Long Điền chỉ còn lại 04 hộ làm nghề đúc đồng với quy mô nhỏ, sản phẩm chủ yếu là chuông lớn, chuông gia đình, và các sản phẩm khác như lư đồng, đồ thờ cúng… Những năm gần đây, làng nghề đúc đồng ở Long Điền đang đứng trước nguy cơ bị mai một do thiếu thị trường, thiếu vốn, thiếu công nghệ, bị cạnh tranh bởi nhiều loại hàng thay thế. Nhiều nghệ nhân đã phải chuyển đổi sang nghề khác vì kế mưu sinh. Do đó, để làng nghề đúc đồng Long Sơn có thể phục hồi và phát triển rất cần sự quan tâm, hỗ trợ của các cấp lãnh đạo và các ban ngành chức năng góp phần tạo công ăn việc làm ổn định cho người dân đồng thời giữ gìn nét văn hoá truyền thống, phát huy tiềm năng phát triển làng nghề gắn liền với du lịch.

Bài và ảnh An Yên