PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Đại biểu Quốc hội

Trao đổi với phóng viên Báo điện tử Chính phủ, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Đại biểu Quốc hội nhận định, sức mạnh của văn hóa không nằm ở những khẩu hiệu lớn, mà được tạo dựng từ cách mỗi người lựa chọn hành xử mỗi ngày.

Từ lĩnh vực cần được chăm lo đến nguồn lực kiến tạo phát triển

Trong chiến lược phát triển đất nước hiện nay, văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của quốc gia. PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, thay đổi quan trọng nhất trong nhận thức về văn hóa hiện nay là chúng ta đang chuyển từ cách nhìn văn hóa chủ yếu như một lĩnh vực cần được bảo tồn, chăm lo, đầu tư sang cách nhìn văn hóa như một nguồn lực trực tiếp kiến tạo chất lượng phát triển. Đây là một chuyển dịch rất có ý nghĩa. Bởi một đất nước có thể tăng trưởng nhanh về kinh tế, nhưng muốn phát triển bền vững thì phải có nền tảng giá trị, có con người, có niềm tin xã hội, có bản sắc và có năng lực sáng tạo. Tất cả những yếu tố đó đều gắn rất chặt với văn hóa.

Khi xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm, chúng ta cũng đồng thời đặt văn hóa vào trung tâm của bài toán phát triển, chứ không phải ở vị trí "trang trí" cho phát triển. Văn hóa tham gia vào cách chúng ta giáo dục con người, tổ chức đô thị, xây dựng môi trường kinh doanh, phát triển du lịch, ứng xử trên không gian mạng, tạo dựng thương hiệu quốc gia và củng cố sức mạnh cộng đồng. Vì vậy, đầu tư cho văn hóa không chỉ là đầu tư cho các thiết chế hay hoạt động nghệ thuật; sâu xa hơn, đó là đầu tư cho con người, cho chất lượng xã hội và cho năng lực cạnh tranh dài hạn của đất nước.

Tinh thần này đã được thể hiện rõ trong những chủ trương mới về phát triển văn hóa, trong đó Nghị quyết số 80-NQ/TW và Nghị quyết số 28/2026/QH16 đều nhấn mạnh yêu cầu phát huy sức mạnh văn hóa, con người thành nguồn lực nội sinh và động lực phát triển. Điều cần làm tiếp theo là biến nhận thức đó thành thể chế, thành nguồn lực và thành hành động cụ thể.

"Tôi cho rằng cần bồi đắp trên ít nhất ba phương diện. Thứ nhất, trong hoạch định chính sách, mọi quyết định phát triển lớn cần có "lăng kính văn hóa", nghĩa là phải tính đến tác động đối với con người, bản sắc, môi trường xã hội và chất lượng sống. Thứ hai, phải tạo điều kiện để văn hóa chuyển hóa thành giá trị mới thông qua công nghiệp văn hóa, du lịch, thiết kế, truyền thông, công nghệ và các ngành sáng tạo. Thứ ba, phải nuôi dưỡng văn hóa từ những thực hành hằng ngày trong gia đình, nhà trường, cơ quan, cộng đồng và trên môi trường số.

Tôi vẫn cho rằng sức mạnh của văn hóa cuối cùng không nằm ở những khẩu hiệu lớn mà nằm ở cách con người lựa chọn hành xử mỗi ngày. Khi sự tử tế, trách nhiệm, tinh thần thượng tôn pháp luật, ý thức cộng đồng, niềm tự hào dân tộc và khát vọng sáng tạo trở thành những phẩm chất phổ biến, khi người dân cảm thấy mình vừa là chủ thể sáng tạo vừa là người thụ hưởng văn hóa, lúc đó văn hóa mới thực sự trở thành nguồn lực nội sinh của phát triển", ông Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Để "Ngày Văn hóa Việt Nam" không dừng ở những nghi lễ

"Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội", việc xây dựng một "Ngày Văn hóa Việt Nam" mang một ý nghĩa đặc biệt: biến một quan điểm mang tính nền tảng thành một trải nghiệm xã hội cụ thể.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, ý nghĩa lớn nhất của "Ngày Văn hóa Việt Nam" là biến một quan điểm mang tính nền tảng thành một trải nghiệm xã hội cụ thể. Chúng ta nói nhiều về vai trò của văn hóa, nhưng để văn hóa thực sự đi vào đời sống thì mỗi người cần có cơ hội cảm nhận, tham gia và thực hành văn hóa. Một ngày được dành riêng cho văn hóa, nếu được tổ chức đúng tinh thần, có thể tạo ra một điểm nhấn để toàn xã hội cùng nhìn lại: văn hóa đang hiện diện trong đời sống của chúng ta như thế nào, chúng ta đang thụ hưởng những giá trị gì và bản thân mỗi người có thể làm gì để làm cho môi trường văn hóa tốt đẹp hơn.

Ông đồng tình với định hướng tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam theo hướng ngày hội của toàn dân, giảm tính hành chính, tăng trải nghiệm thực chất trong cộng đồng. Điều quan trọng là không biến ngày 24/11 thành một chuỗi lễ kỷ niệm trong hội trường, mà phải đưa văn hóa đến trường học, bảo tàng, thư viện, di tích, phố đi bộ, công viên, khu dân cư, doanh nghiệp và cả không gian số. Khi trẻ em được đến bảo tàng, người trẻ được tham gia một hoạt động sáng tạo, gia đình cùng đọc sách, cộng đồng cùng chăm sóc một di tích, người dân cùng thưởng thức nghệ thuật, cùng gìn giữ không gian công cộng hay cùng lan tỏa cách ứng xử văn minh trên mạng, khi đó văn hóa được chuyển từ khái niệm thành hành vi.

"Tôi hình dung Ngày Văn hóa Việt Nam nên có ba lớp ý nghĩa gắn với nhau: nhận biết giá trị, thực hành giá trị và cùng nhau sáng tạo giá trị mới. Nhận biết để hiểu lịch sử, di sản, tiếng Việt, nghệ thuật, phong tục, những phẩm chất tốt đẹp của con người Việt Nam. Thực hành để những giá trị như nhân ái, nghĩa tình, trách nhiệm, tôn trọng kỷ cương, văn minh nơi công cộng, ứng xử có văn hóa trên không gian mạng trở thành thói quen. Và sáng tạo để văn hóa không chỉ là điều chúng ta kế thừa, mà còn là điều mỗi thế hệ đóng góp thêm cho tương lai.

Nếu làm được như vậy, Ngày Văn hóa Việt Nam sẽ không chỉ nâng cao nhận thức mà còn có thể tạo ra những "nghi thức xã hội" mới, những thói quen tích cực được lặp lại hằng năm và dần lan tỏa vào đời sống thường nhật.

Theo tôi, tiêu chí quan trọng nhất không phải là tổ chức được bao nhiêu sự kiện, mà là sau mỗi dịp 24/11, người dân hiểu thêm điều gì về văn hóa, tham gia thêm hoạt động gì, thay đổi thêm hành vi nào và cảm thấy gắn bó hơn ra sao với cộng đồng, với bản sắc dân tộc. Một ngày văn hóa chỉ thực sự có ý nghĩa khi giá trị của nó tiếp tục sống trong 364 ngày còn lại của năm", ông Sơn khẳng định.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Nếu sau ngày 24/11, cách chúng ta sống với văn hóa vào ngày 25/11 tốt hơn ngày 23/11 - dù chỉ từ một hành vi nhỏ - thì đó chính là thành công thực chất và bền vững nhất.

Bản sắc là nền tảng để đổi mới và sáng tạo

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, khi văn hóa hiện diện ngày càng sâu trong giáo dục, kinh tế, du lịch, ngoại giao, công nghệ và công nghiệp sáng tạo thì chúng ta cần vượt qua một cách hiểu khá phổ biến trước đây: coi bảo tồn và sáng tạo như hai yêu cầu có phần đối lập nhau. Trong thực tế, bản sắc chỉ có sức sống khi nó được các thế hệ tiếp tục sử dụng, diễn giải và làm mới; còn sáng tạo chỉ bền vững khi nó có gốc rễ văn hóa đủ sâu. Vì thế, vấn đề không phải là lựa chọn giữa "giữ" và "đổi", mà là làm thế nào để đổi mới trên nền tảng những giá trị cốt lõi không bị đánh mất.

Từ góc độ quản lý, điều đó đòi hỏi chuyển từ tư duy chủ yếu quản lý từng hoạt động văn hóa sang tư duy kiến tạo một hệ sinh thái sáng tạo. Trong hệ sinh thái ấy, di sản, nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp, trường học, viện nghiên cứu, nền tảng số, không gian công cộng và cộng đồng địa phương phải có khả năng kết nối với nhau.

Một làn điệu dân ca, một nghề thủ công, một câu chuyện lịch sử hay một hình thức kiến trúc truyền thống có thể tiếp tục được bảo tồn theo cách nguyên gốc, nhưng đồng thời cũng có thể trở thành chất liệu cho sản phẩm thiết kế, phim ảnh, trò chơi, thời trang, du lịch trải nghiệm hoặc giáo dục số. Điều quan trọng là quá trình khai thác đó phải tôn trọng chủ thể văn hóa, tôn trọng tính xác thực và tạo ra lợi ích trở lại cho cộng đồng.

Nhìn từ những di sản như Quan họ hay tranh dân gian Đông Hồ, chúng ta càng thấy rõ rằng bảo tồn tốt nhất không phải là "đóng băng" di sản, mà là tạo điều kiện để di sản tiếp tục có đời sống trong xã hội đương đại. Công nghệ số có thể giúp số hóa, lưu trữ và phổ biến di sản; công nghiệp sáng tạo có thể mở rộng thị trường; giáo dục có thể tạo ra thế hệ công chúng mới. Nhưng nếu chỉ chạy theo thị hiếu ngắn hạn, thương mại hóa bằng mọi giá hoặc sao chép bề mặt của truyền thống, chúng ta có thể làm nghèo đi chính giá trị mà mình muốn phát huy.

Ông Sơn khẳng định: "Trong bối cảnh toàn cầu hóa, bản sắc không nên được hiểu như một chiếc neo giữ con thuyền đứng yên, mà nên là chiếc la bàn giúp chúng ta đi xa mà không mất phương hướng. Việt Nam cần khuyến khích mạnh mẽ tự do sáng tạo, thử nghiệm nghệ thuật, ứng dụng công nghệ và những mô hình kinh doanh mới; đồng thời phải xây dựng năng lực sở hữu trí tuệ, dữ liệu văn hóa, giáo dục thẩm mỹ, đạo đức số và năng lực kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ hiện đại. Khi bản sắc được chuyển hóa thành năng lực sáng tạo, văn hóa không chỉ giúp chúng ta "giữ mình" trong hội nhập mà còn giúp Việt Nam tạo ra những giá trị mới để đóng góp cho thế giới".

Từ niềm tự hào đến trách nhiệm của mỗi người

PGS.TS Bùi Hoài Sơn gửi gắm thông điệp:ĐểNgày Văn hóa Việt Nam trở thành một dấu mốc thường niên, có sức sống lâu dài và tiến tới trở thành một thương hiệu văn hóa quốc gia, trước hết ngày này phải truyền được một thông điệp giản dị nhưng mạnh mẽ: Văn hóa thuộc về mọi người và mỗi người đều có trách nhiệm làm cho văn hóa tốt đẹp hơn.

Tôn vinh văn hóa không chỉ là tôn vinh di sản, nghệ thuật hay những thành tựu lớn; đó còn là tôn vinh lòng yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, tinh thần hiếu học, ý thức cộng đồng, sự sáng tạo, tôn trọng pháp luật, văn minh trong ứng xử và khát vọng vươn lên của con người Việt Nam.

PGS. TS Bùi Hoài Sơn mong rằng ngày 24/11 sẽ dần hình thành một không gian văn hóa chung của quốc gia nhưng vẫn tôn trọng sự đa dạng của từng vùng miền, từng cộng đồng. Ở đó, mỗi địa phương có thể kể câu chuyện riêng bằng di sản, nghệ thuật, ẩm thực, sản phẩm sáng tạo, không gian đô thị và những nhân vật văn hóa của mình; mỗi trường học có thể tổ chức một hoạt động để học sinh hiểu thêm về văn hóa dân tộc; mỗi bảo tàng, thư viện, nhà hát, di tích có thể trở thành một điểm hẹn mở; mỗi doanh nghiệp có thể thể hiện trách nhiệm với văn hóa bằng môi trường làm việc, sản phẩm và cách ứng xử với cộng đồng; còn mỗi công dân có thể chọn một hành động cụ thể để thực hành văn hóa. Chính từ hàng triệu hành động nhỏ đó sẽ hình thành sức mạnh lớn.

Ông đặc biệt kỳ vọng Ngày Văn hóa Việt Nam góp phần tạo ra ba thay đổi.

Thứ nhất là thay đổi trong nhận thức: Để mọi người thấy văn hóa không phải chuyện riêng của ngành văn hóa, mà liên quan trực tiếp đến chất lượng cuộc sống, sự phát triển kinh tế, hình ảnh đất nước và tương lai của con em chúng ta.

Thứ hai là thay đổi trong hành vi: Từ tự hào mang tính cảm xúc sang chủ động đọc, học, gìn giữ di sản, tham gia hoạt động văn hóa, tôn trọng không gian công cộng, ứng xử văn minh và có trách nhiệm cả ngoài đời thực lẫn trên môi trường số.

Thứ ba là thay đổi trong cách tổ chức đời sống xã hội: Để các cơ quan, trường học, doanh nghiệp và cộng đồng coi việc xây dựng môi trường văn hóa là một nhiệm vụ thường xuyên, có tiêu chí, có sáng kiến và có sự tham gia của người dân.

Một ngày văn hóa sẽ không thể thành thương hiệu quốc gia chỉ bằng logo, khẩu hiệu hay những chương trình quy mô lớn. Thương hiệu chỉ hình thành khi người dân có ký ức tốt đẹp về ngày đó, muốn tham gia, muốn chờ đợi và tự hào khi giới thiệu với bạn bè quốc tế. Vì vậy, theo ông, thước đo cuối cùng của Ngày Văn hóa Việt Nam phải là mức độ người dân được tham gia, được sáng tạo, được thụ hưởng và được truyền cảm hứng.

Nếu sau ngày 24/11, cách chúng ta sống với văn hóa vào ngày 25/11 tốt hơn ngày 23/11 - dù chỉ từ một hành vi nhỏ - thì đó chính là thành công thực chất và bền vững nhất.