Lễ hội Đại phan theo tiếng Việt, đại có nghĩa là lớn, phan có nghĩa là cơm, cho lên lễ hội Đại phan còn gọi là lễ hội cơm lớn. Lễ hội Đại phan là lễ hội đặc của người Sán Dìu là nghệ thuật thờ tự, ca múa hát, cúng bái đặc sắc.

Hiện nay, người Sán Dìu có ở khắp nơi nhưng có lẽ người Sán Dìu ở Quảng Ninh có một nền văn hoá đặc sắc hơn cả. Người Sán Dìu ở huyện Hoành Bồ, TP. Cẩm Phả, TP. Hạ Long, Vân Đồn (Quảng Ninh) đều đã phục dựng được lễ hội Đại phan. Thầy cúng Điệp Sinh Thành ở xã Thống Nhất, huyện Hoành Bồ cho biết, khi còn nhỏ ông vẫn được chứng kiến những lễ hội Đại phan đầy màu sắc của dân tộc mình. Lễ Đại phan nguyên bản diễn ra trong 5 ngày 4 đêm vào thời điểm đông chí Đại phan là đại lễ cúng chúng sinh và cầu an cho cả làng. Vào ngày này, bất cứ vị khách nào tới đều là khách quý, được mời cơm, rượu, thịt, cho ngủ trọ xem lễ. Đại phan là nghi lễ rửa tội không chỉ cho vong nhân, mà cho chính những người còn sống nên mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc.

Nghi lễ cúng các vị thần trong lễ hội đại Phan của người Sán Dìu ở Hoành Bồ, Quảng Ninh.

Lễ Đại phan truyền thống sẽ lần lượt trải qua các bước: Rước Thành hoàng từ trung tâm lễ hội đến nơi cửa rừng hoặc nơi những con sông lớn trên địa bàn rồi quay lại. Việc rước Thành hoàng tới những cửa rừng hoặc nơi những con sông lớn để cho Thành hoàng được đi kiểm tra các vị trí, cai quản, phần lãnh thổ của Thành hoàng có người Sán Dìu ở. Với mong muốn, được các vị thần che chở thì việc rước thần tới những nơi này có ý nghĩa tâm linh rất sâu sắc. Ở một số nơi, người Sán Dìu gần biển thì việc rước Thành hoàng ra những nơi cửa biển có ý nghĩa mong cho các vị thần bảo vệ, che chở cho họ được đi biển an toàn thuận lợi. Không chỉ có rước Thành hoàng thì bên lề lễ hội còn có một hoạt động nữa đó là dựng cây phan (cây nêu); hát soọng cô; chém súc hiến tế (chém lợn, chém bò); leo gươm và đi trên than hồng; nghi thức cấp sớ điệp sắc phong cho thầy cúng…

Trong các hoạt động của lễ hội thì hoạt động đặc sắc nhất thu hút đông đảo sự hiếu kì của du khách và bà con người Sán Dìu tới xem đó là nghĩ lễ leo dao hay còn gọi là lễ leo gươm. Trước khi thực hiện nghi thức này, các thầy cúng cao tay sẽ cúng các vị thần linh xuống chứng giám và làm lệnh để việc lao gươm được diễn ra an toàn. Các thành viên khác sẽ chuẩn bị hay cây cột gỗ to, trên 2 cây gỗ lớn đó có buộc thêm các con dao sắc nhọn và dài. Theo quan niệm của người Sán Dìu thì việc dựng hai cây gỗ lớn trên có đính các con dao đó là sự mô phỏng hình bông lúa, gọi là cây âm và cây dương. Vì phần lớn nguồn sinh sống chủ yếu của người Sán Dìu là từ nông nghiệp và họ gắn liền với cây lúa. Nên trong các nghi lễ, hay các lễ hội lớn thì đều có sự mô phỏng cây lúa. Sau khi đã đọc lệnh thì các thầy sẽ chọn ra hai người có sức khỏe giúp việc cho các thầy cúng đắc lực, trên mình của 2 người này sẽ đeo 2 cuốn kinh. Chủ lễ, các thầy cúng yêu cầu 2 người giúp việc giơ gan bàn chân để đóng triện đỏ rồi bắt đầu đặt chân lên các lưỡi dao sắc để leo lên đỉnh cây dao. Việc leo gươm được thực hiện ngay trước sự chứng kiến của mọi người. Khi leo lên tận ngọn, hai người này sẽ đọc các bài kinh mong thần linh chứng kiến cho việc làm của họ, mặt khác là báo cáo với các vị thần trên trời cầu mong an lành, hạnh phúc, mùa màng tốt tươi, no ấm cho dân làng. Sau khi làm xong thủ tục, khi xuống, thì xuống đến đâu họ chặt đứt các dây buộc, gỡ bỏ các lưỡi dao đến đó. Người Sán Dìu tin rằng làm như vậy thì những mong ước của họ sẽ được bề trên nghe hiểu và đáp ứng. Các lưỡi gươm, sau khi thực hiện nghi lễ xong họ sẽ sử dụng vào việc chém súc hiến tế diễn ra vào ngày thức hai của buổi lễ.

Ngày thứ 3 của lễ hội Đại phan, vào buổi đêm, các thầy cúng sẽ thực hiện nghi lễ nhảy lửa. Với nghi lễ này, người Sán Dìu mong muốn với xua tan đi những điều xấu, điều ác đối với họ. Đối với người Sán Dìu lễ hội Đại phan là một lễ hội rất có ý nghĩa đối với họ. Bởi đây là lễ hội lớn nhất của dân tộc, cộng đồng người Sán Dìu với mong muốn gia đình mạnh khỏe, nhà nhà hạnh phúc, cộng đồng được các vị thần che chở và mang đến cho họ những điều may mắn. Em Trần Thị Hà, thôn Chợ, xã Thống Nhất, huyện Hoành Bồ cho biết: “Được tham gia lễ hội Đại phan em thấy rất vui và ý nghĩa. Lễ hội Đại phan là một lễ hội lớn, em mong muốn các ban ngành, chức năng cần quan tâm hơn nữa đến lễ hội này của người Sán Dìu quê em, để cho mọi người biết và hiểu về văn hóa người Sán Dìu hơn nữa. Cùng với đó, lễ hội Đại phan được bảo tồn và phát huy trong lòng cộng đồng dân tộc”.

Ông Đào Minh Sơn, du khách đến từ Hạ Long cho biết: “Tôi rất thích lễ hội Đại phan này. Bởi lễ hội Đại phan không chỉ là nghi thức thờ cúng, múa hát, nghi lễ của người Sán Dìu mà nó còn mang trong mình nhiều yếu tố tâm linh của trời, đất. Đây thực sự là một lễ hội độc đáo”. Được biết, vào quý IV/2018, Quảng Ninh sẽ tiến hành phục dựng lễ hội Đại phan ở huyện Vân Đồn bảo đảm tính nguyên gốc, xây dựng trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Bên cạnh đó, sau khi tổ chức lễ hội Đại phan, sẽ tiếp tục duy trì tổ chức các lớp truyền dạy hát soọng cô, các trò chơi dân gian trong các năm tiếp theo, tôn vinh bản sắc văn hóa dân tộc Sán Dìu, góp phần đưa Vân Đồn trở thành khu đô thị sinh thái với tính chất là khu ở sinh thái cao cấp, khu du lịch thương mại, công viên chuyên đề phục vụ phát triển du lịch của huyện.

Bài và ảnh Long Vũ