Nhà bia di tích bên Nhà trưng bày do VietinBank tài trợ hiện lên chân núi Hồng ghi dấu: chiều ngày 21/4/1950 tại hội trường cột gỗ, lợp cọ hai tầng, tám mái của Tổng bộ Việt Minh tại bản Roòng Khoa, xã Điềm mặc, ATK Việt Bắc, Thái Nguyên diễn ra Hội nghị Thành lập Hội nhà báo Việt Nam.

Hồi ấy, ngoài tờ Báo cách mạng đầu tiên: Le Paria (Người cùng khổ) ra số 1 (1/2/1922) tại Pari, Nguyễn Ái Quốc còn sáng lập các tờ: Báo Thanh Niên ra ngày 21/6/1925 tại Quảng Châu. Báo Thân Ái ở Thái Lan(1928-1930). Tờ Búa Liềm của Đông Dương Cộng Sản Đảng (1929). Báo Lao Động của Tổng công hội đỏ Bắc Kỳ. Báo Tranh Đấu (15/10/1930) của Đảng cộng sản Đông Dương... Có 120 Tờ báo, tạp chí của Đảng xuất bản công khai và bí mật (6/1936). Báo Việt Nam Độc Lập... Báo Cứu Quốc, Báo Cờ Giải Phóng (1942-1945) do Tổng bí thư Trường Chinh phụ trách, sau thay tế bằng tờ Sự Thật (tiền thân Báo Nhân Dân). Báo chí cách mạng tuyên truyền vận động giải phóng dân tộc, vạch mặt tội ác, sưu cao thuế nặng, áp bức bóc lột của thực dân Pháp... .

Bia di tích Nơi thành lập Hội NHà báo Việt Nam 21.4.1950

Đầu năm 1947, tại ATK Định Hóa, đồng chí Xuân Thủy, Ủy viên thường trực, phụ trách tuyên truyền của Tổng bộ kiêm chủ nhiệm báo Cứu Quốc đã chủ trì thành lập Đoàn báo chí kháng chiến và tổ chức Ban Chấp Hành (BCH) lâm thời Hội Những Người Viết Báo Việt Nam gồm 15 Nhà báo.

Anh Ma Văn Tâm, Trưởng phòng quản lý Nhà trưng bày Bảo tàng ATK đưa tôi “Rừng xưa, lối cũ, yêu thương lại về” theo đường bê tông do Hội Nhà Báo tài trợ về xóm Roòng Khoa. Xuýt xoa chén chè Thái bốc khói, cựu chiến binh Triệu Đình Lệ, dân tộc Tày, 80 tuổi chia sẻ:

Bác Hoàng Quốc Việt ở nhà tôi ba tháng trước khi chuyển lên Cơ quan Tổng bộ ở đồi Khau Goại. Bố tôi là Triệu Đình Quân, Chủ nhiệm Việt minh xã Điềm Mặc. Ông cùng 4-5 đảng viên dựng hai căn nhà lán vầu, cọ trên đồi Khau Tý cho Bác Hồ lập “Phủ chủ tịch” đầu tiên ở ATK (20/5/1947). Còn ông Xuân Thủy và cán bộ, phóng viên Báo Cứu Quốc như ông Hồng Hà và Thái Duy, Vũ Tíu, nhạc sĩ Xuân Oanh... ở nhà lán ở xung quanh. Hội trường vầu, cọ nay dựng nhà bia di tích là đất của nhà “nhường” cho “Các đồng chí trung ương”...

Vào đầu buổi chiều ngày 21/4/1950, đồng chí Xuân Thủy chủ tọa hội nghị gồm đại diện các Báo của Đảng, mặt trận, đoàn thể, Đài tiếng nói Việt Nam, Việt Nam TTX họp tại hội trường ở bản Roòng Khoa. Trong thảo luận, nhiều đại biểu thấy rằng tên Đoàn báo chí khãng chiến không thể hiện đầy đủ tính đoàn kết của báo chí nước ta hoạt động cả ở vùng tự do, vùng địch tạm chiến và ở chiến khu, Căn cứ địa... Hội còn có nhiệm vụ kiến thiết đất nước sau khi kháng chiến thắng lợi. Hội nghị quyết định thành lập và lấy tên là Hội Những Người Viết Báo Việt Nam, tức Hội Nhà Báo Việt Nam ngày nay.

Hội bầu ra BCH gồm 10 nhà báo do đồng chí Xuân Thủy làm Hội trưởng. Hai phó Hội trưởng là Đỗ Đức Dục (Báo Độc Lập) và Hoàng Tùng (Tạp chí Sinh Hoạt Nội Bộ). Tổng thư ký là nguyễn Thành Lê (Báo Cứu Quốc). Ông Phạm Văn Hỏa là Phó Tổng thư ký. Các Ủy viên gồm: Đỗ Trọng Giang (Báo Lao Động), Như Quỳnh (Báo Phụ Nữ), Quang Đạm (Báo Sự Thật), Hoàng Tuấn (Việt Nam Thông tấn xã),Trần Lâm (Đài Tiếng Nói Việt Nam).

Ông Triệu Đình Lệ giới thiệu kỷ vật chăn sui, mâm gỗ các phóng viên đã sử dụng khi ở nhà ông năm 1947 - 1950.

Điều lệ của Hội nêu rõ mục đích là Góp phần xây dựng nền dân chủ nhân dân bằng nghề nghiệp của mình, bênh vực quyền lợi của người viết báo, nâng cao vị thế của nghề viết báo, giúp đỡ lẫn nhau...

Tháng 9/1950, tại Đại hội III của Tổ chức quốc tế các nhà báo(OIJ), họp ở Helsinki, thủ đô Phần Lan đã nhất trí công nhận Hội Những Người Viết Báo Việt Nam là thành viên chính thức.

Với 300 hội viên sinh hoạt ở các chi hội báo chí tại các liên khu 3,4,5 và Nam Bộ. Hàng tháng thường trực Hội tổ chức các cuộc thảoluận nghiệp vụ tại trụ sở Báo Cứu Quốc ở Roòng Khoa và một số Chi hội xoay quanh các chủ đề: Quan điểm báo chí Tư sản và Vô sản; tính quần chúng và tính chân thực của báo. Cách viết tin và cách sử dụng nguồn tin nước ngoài; phân biệt báo chí với văn nghệ như thế nào...

Hội Nhà Báo Việt Nam qui tụ các nhà báo dấn thân vào cuộc kháng chiến kiến quốc, dùng ngòi bút, sóng phát thanh, ống kính, máy quay phim...làm vũ khí và cầm súng chiến đấu. Không ít người hy sinh trong khi làm báo ngoài mặt trận như Nam Cao, Thôi Hữu, Trần Đăng..ATK Định Hóa là nơi các báo ra số đầu: Phụ Nữ Việt Nam (1948). Quân Đội Nhân Dân (1950), Nhân Dân (1951)...

Địa điểm thành lập Hội Nhà Báo Việt Nam được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia năm 2004. Kỷ niệm 55 năm ngày truyền thống (21/4/1950-21/4/2005), khánh thành bia di tích. Kỷ niệm 60 năm thành lập Hội (2010), được ngân hàng VietinBank tài trợ xây dựng, khánh thành Nhà trưng bày với gần 400 tài liệu, hiện vật, ảnh tư liệu ghi dấu những ngày gian khổ hào hùng bảo vệ độc lập dân tộc của báo chí cách mạng. Tri ân những người làm báo và nhân dân các dân tộc, Công ty cổ phần tập đoàn Đèo Cả đã tài trợ kinh phí xây dựng con đường bê tông dài 1000 m vào di tích.

Anh Ma Duy Vụ, chủ tịch xã Điềm Mặc cho biết: Xã vừa sáp nhập 28 xóm, thôn thành 11 thôn, xóm/1400 hộ với 4800 người gồm 8 dân tộc Kinh,Tày, Nùng, Dao, Mông, Sán Chí...với thu nhập chính từ cây lúa, chè, chăn nuôi, dịch vụ 80 triệu đồng/ người/ năm, đứng thứ 4 toàn huyện Định Hóa. Sau Thị trấn Chợ Chu, xã Trung Hội, Bảo Cường. Di tích Hội Nhà Báo nằm trong địa bàn của HTX Làng nghề chè Song Thái. Chè là cây trồng chính với diện tích 340 ha tạo thu nhập ổn định cho các hộ được định hướng đầu tư theo hướng Làng nghề chè gắn với trải nghiệm, thưởng thức trà cho du khách.

Xã có 6/24 điểm di tích lịch xếp hạng quốc gia, mới có thêm di tích Hội Nông Dân Việt Nam và Tổng Bộ Việt Minh - UBTƯ Mặt Trận Tổ Quốc Việt Nam được xếp hạng quốc gia. Việc phát huy di tích lịch sử và hoạt động của Làng văn hóa du lịch Bản Quyên đã và đang kích cầu phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Chia tay Điềm Mặc, xã anh hùng lượng vũ trang, nơi phát tích của Hội Nhà báo Việt Nam với sự đổi thay ngày càng no ấm, khá giả. Tôi tin rằng việc phát triển Làng Nghề chè song hành với Làng văn hóa du lịch Bản Quyên và các homstay, chợ quê hút khách du lịch sẽ góp sức đưa vùng quê cách mạng cất cánh.

Bài và ảnh: Đồng Khắc Thọ