Những ngày đầu xuân, Chúng tôi có dịp tới thăm Sùng Hưng Điện tại TP. Hưng Yên(Hưng Yên), do Nghệ nhân Dân gian-thủ nhang Nguyễn Minh Huệ trụ trì. Gần 80 tuổi nhưng nghệ nhân Nguyễn Minh Diệu vẫn còn khỏe mạnh, đang tích cực truyền dạy nghệ thuật hầu đồng, hát chầu văn cho lớp trẻ.

Khởi nguồn của tín ngưỡng thờ Mẫu là tấm lòng biết ơn đối với người phụ nữ, người mẹ trong nhận thức sơ khai của con người. Tục thờ Mẫu thể hiện sự ngưỡng mộ, tôn vinh và thờ phụng những vị Nữ thần, nữ tướng gắn với các hiện tượng tự nhiên trong vũ trụ như: trời đất, rừng núi và sông nước; cùng với quá trình phát triển của xã hội, những nhân vật lịch sử có công với nước với dân, mẹ Việt Nam anh hùng được thờ phụng và tôn vinh, thể hiện lòng biết ơn đối với tiền nhân trong quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ hay còn gọi là Tam tòa Thánh Mẫu gồm: Mẫu Thượng thiên hay còn gọi là Mẫu đệ nhất cai quản miền trời, mây mưa. Mẫu Thượng ngàn là Mẫu đệ nhị cai quản rừng núi, cay cối. Mẫu Thoải (còn gọi là Mẫu Thủy) gọi chệch là Mẫu Thoải là Mẫu đệ tam cai quản sông nước.Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu bao gồm các lễ cúng, lên đồng, hát chầu văn và lễ hội thể hiện những yếu tố văn hóa truyền thống như: trang phục, âm nhạc, múa, diễn xướng qua các nhân vật lịch sử đã được sáng tạo, gìn giữ và lưu truyền qua các thế hệ, mang đậm bản sắc người Việt, được bảo tồn và phát triển đến tận ngày nay.

Nghệ nhân dân gian Nguyễn Minh Diệu thực hành thanh đồng từ năm 25 tuổi và đến nay đã thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được 52 năm. Trong 52 năm, thanh đồng Nguyễn Thị Minh Huệ đã có sự những đóng góp, cống hiến tích cực đối với việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của nghi lễ hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, đồng thời có những đổi mới trong xã hội hiện đại song vẫn đảm bảo sự kế thừa truyền thống, đúng nghi lễ trang nghiêm và giá trị văn hóa đặc sắc của người Việt.

Bà Nguyễn Thị Minh Huệ bắt đầu tìm hiểu, yêu thích thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt khi tín ngưỡng này chưa được cởi mở như bây giờ. Từ bé, những điệu hát văn cùng nghi thức hầu đồng huyền ảo đã đặc biệt thu hút bà say mê và tìm hiểu. Sau 52 năm thực hành tín ngưỡng, thanh đồng Nguyễn Thị Minh Huệ được nhiều người biết đến bởi sự hiểu biết sâu sắc, thực hành thuần thục các nghi lễ, nghi thức trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.

Kể từ năm 2015, khi được UNESSCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt không chỉ bó hẹp trong phạm vi của các đền, phủ mà có điều kiện giao lưu, biểu diễn ở các nước như Malaisia, Hàn Quốc , Nga .... góp phần sâu sắc vào việc tuyên truyền, phổ biến giá trị văn hóa của loại hình nghệ thuật tín ngưỡng đặc biệt này.

Nhằm mục đích lan tỏa giá trị tốt đẹp, bảo tồn và phát huy nét đẹp di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại này; trong nhiều năm qua, thanh đồng Nguyễn Minh Huệ không ngừng nỗ lực, bền bỉ truyền dạy thực hành diễn xướng nghi lễ chầu văn ở cộng đồng. Được biết năm 2016 bà được trao bằng công nhận giữ nền văn hóa tâm linh,năm 2017 được trao tặng bằng nghệ nhân. Bên cạnh đó, bà cũng có nhiều đóng góp cho các sự kiện có liên quan đến thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được tổ chức trên địa bàn tỉnh Hưng Yên.

Bên cạnh đó, thanh đồng Nguyễn Thị Minh Huệ cũng không khỏi băn khoăn, trăn trở: "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là nét đẹp văn hóa cộng đồng tiêu biểu. Tuy nhiên, hiện nay, cùng với sự xô bồ của đời sống, nhiều người tham gia thực hành tín ngưỡng với động cơ, mục đích không tốt nhằm trục lợi, làm ảnh hưởng không nhỏ đến giá trị cốt lõi của tín ngưỡng thờ Mẫu. Điều đó là thách thức không nhỏ cho những người thực hành tín ngưỡng phải tự nhìn nhận được vai trò, trách nhiệm mình trong việc bảo tồn".

Cùng với việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, thanh đồng Nguyễn Thị Minh Huệ còn tích cực hoạt động thiện nguyện để chia sẻ, giúp đỡ những hoàn cảnh khó khăn, những mảnh đời bất hạnh như tặng chăn ấm, chung tay xây cầu, làm đường tại địa phương, tổ chức làm lễ cầu siêu cho các anh hùng liệt sĩ tại thành cổ quảng trị, gây dựng quỹ để ủng hộ đồng bào bão lụt miền Trung
thời gian vừa qua.

Với những hoạt động tích cực, nhiệt huyết hướng tới những giá trị văn hóa tốt đẹp, thanh đồng Nguyễn Thị Minh Huệ liên tục được vinh danh, có tên trong bảng vàng vinh danh. Tiêu biểu như bảng vàng vinh danh Tổ Quốc Linh Thiêng năm 2017. Bảng vàng vinh danh của Viện nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tín ngưỡng dân gian Việt Nam- là thủ nhang tiêu biểu toàn quốc; bảng vàng vinh danh của BTC chương trình Vì một Việt Nam thịnh vượng và bền vững vì đã có thành tích xuất sắc trong việc bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc trong hội nhập khu vực và quốc tế.

Bài, ảnh: Đào Duy Chính