Vân Cù là tên một làng nằm ven sông Bồ, nay thuộc xã Hương Toàn, thị xã Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế. Tính từ chợ Đông Ba, làng nằm cách kinh thành Huế khoảng 10 km về phía Tây Bắc.

Theo sách “Ô Châu cận lục” của cụ Dương Văn An, làng Vân Cù có bề dày lịch sử trên 500 năm. Ban đầu, làng có tên là Đào Cù thuộc huyện Đan Điền, chuyên nghề nung gạch. Sau đó, làng bỏ nghề gạch theo nghề bún nên có thêm tên tục là làng Bún.

Để làm nên sợi bún ngon, gạo được dùng phải là gạo Khang dân (người Huế gọi là gạo ruộng), là loại gạo dùng để nấu cơm khô nổi tiếng ăn không ngán. Gạo được rửa sạch kỹ lớp cám bên ngoài từ 4-5 lần, ngâm 2 ngày thì hạt gạo khô ban đầu trở thành dẻo và no nước. Bí quyết đặc biệt là sau khi ngâm xong thì bỏ muối hột sống (thành phần quan trọng để bún bớt bị chua trong quá trình làm mà lại có vị mặn giúp bún ăn ngon, đậm đà).

Sau đó, cho gạo vào cối giã, gạn lọc thành bột khô. Sau khi nấu chín bột, người làm bún phải dùng tay đánh bột nhuyễn thành hồ, sau đó bỏ vào khuôn vặn. Sợi bột sau khi đi qua lỗ khuôn được nhúng ngay vào nồi nước đang sôi, sợi bún từ đó được thành hình. Bước cuối cùng là làm nguội nhanh sợi bún bằng nước lạnh.

Muốn con bún không quá bở cũng không quá dai, người làm bún phải pha thêm bột lọc. Nghề bún không chỉ đòi hỏi ở người làm sức khoẻ mà còn đòi hỏi sự tinh tế trong cách pha chế. Tỷ lệ bột lọc cho vào trong bún không có công thức cụ thể mà đòi hỏi kinh nghiệm của người làm nghề.

Ngày nay, để đáp ứng nhu cầu ngày càng nhiều của thị trường, người dân làng Vân Cù đã biết ứng dụng máy móc, thiết bị kỹ thuật vào quy trình sản xuất bún, vừa cho năng suất cao, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm vừa giải phóng sức lao động cho người dân thôn Vân Cù. Tuy nhiên, để đảm bảo độ thơm ngon đặc trưng của sợi bún làng Vân, nhiều công đoạn thủ công vẫn được người dân nơi đây duy trì.

Đến làng Vân Cù, thực khách dễ dàng tìm kiếm một quán phở để ghé thưởng thức. Người bán phở thế kỷ trước thường sử dụng quang gánh, đưa phở đi bán gần xa. Còn nay, thay thế cho phở gánh là những tiệm phở, nhà hàng phở nhiều quy mô, từ bình dân cho tới sang trọng. Lò tráng bánh, nấu phở cũng được hiện đại hóa, gia vị phở ngày càng phong phú. Tuy rằng đã có nhiều đổi thay, vẻ chân chất, xởi lởi, tính cách thân thiện, mến khách của người bán phở thì vẫn vậy. Hiện nay, để đáp ứng nhu cầu thị trường, người làng Vân Cù cũng bổ sung thêm các món phở mới như phở gà, phở sốt vang nhằm đa dạng hóa món ăn và phục vụ nhu cầu khách hàng.

Từ những rổ bún gắn bó với làng nghề truyền thống mà làng Vân Cù ngày nay đã có nhiều thay đổi, đời sống người dân ngày càng phát triển. Mỗi ngày, người dân đều cảm nhận niềm vui khi được gắn bó với nghề truyền thống của địa phương.