Ngói âm dương hay còn được gọi là ngói máng, là vật liệu truyền thống để lợp những mái nhà sàn của đồng bào dân tộc Tày, Nùng. Nghề làm ngói ấm dương đã xuất hiện ở đây hơn 100 năm. Người dân nơi đây rất ưa chuộng lợp nhà bằng ngói âm dương vì ngói làm từ đất nung nên rất mát.

Để làm mái ngói tốt thì khâu đầu tiên là phải chọn được đất, là loại đất sét mua trong lân ở huyện Bình Gia. Đất sau khi mua về sẽ được thái nhỏ để loại bỏ đá sỏi, sau đó tưới nước ủ 20 ngày để đất dẻo, khi nung ngói sẽ không bị sống, sau đó mới giẫm sao cho đất được trộn đều và dẻo quánh. Sau khi đất đã được làm dẻo sẽ được những người thợ ở đây đóng vào khuôn.

Đóng khuôn là công đoạn đòi hỏi người thợ phải làm thật khéo léo, nhẹ nhàng thì khuôn ngói và vòng đất mới dễ dàng tách rời nhau. Trước đây người ta làm khuôn cố định chỉ có thể làm được một viên ngói nhưng trong quá trình lao động sản xuất người Quỳnh Sơn đã sáng tạo làm khuôn hình chữ nhật để mỗi lần đưa đất vào khuôn có thể làm được hai viên ngói đều nhau chằn chặn.

Nghề làm ngói âm dương có thâm niên hơn 100 năm ở Quỳnh Sơn.

Theo chia sẻ của người dân địa phương: Quy trình làm ngói âm dương mất khá nhiều thời gian, mỗi năm trung bình chỉ cho ra lò khoảng 2-3 lò ngói. Để hoàn thiện sản phẩm phải mất từ 3-4 tháng, từ công đoạn nhào đất sét, ủ đất trong vòng nửa tháng, lọc sỏi đá, cho vào khuân rắc một lớp tro chống dính, sau đó phải đợi ngói khô mất khoảng 1-2 tháng rồi mới cho vào lò nung. Ngói sau khi nung có có độ cứng nhất định nhưng khi gõ vào nhau lại không vỡ

Ở Quỳnh Sơn hiện có khoảng 30 hộ dân tham gia sản xuất ngói âm dương. Sản phẩm làm ra cũng để bán chủ yếu cho các huyện trong tỉnh Lạng Sơn như: Văn Quan, Văn Lãng, Bình Gia, thỉnh thoảng cũng có những xe chở ngói đi các tỉnh lận cận như Bắc Giang, Cao Bằng, Điện Biên…

Nghề làm ngói âm dương truyền thống góp phần tạo công ăn, việc làm cho người dân. Cứ vào thời điểm nông nhàn cuối năm, người dân Quỳnh Sơn lại tất bật với công việc làm ngói để tăng thêm thu nhập. Cứ đến tháng 10, tháng 11 hằng năm, trải dài hai bên đường là những lán ngói xếp san sát nhau, với từng hàng, từng chồng ngói xếp đều tăm tắp chờ vào lò nung.

Nghề làm ngói nơi đây được người dân sản xuất bằng phương pháp thủ công, nguyên liệu chưa ổn định, đội ngũ lao động lành nghề ít, sản phẩm ít được quảng bá và sự cạnh tranh với những loại mái hiện đại khiến ngói âm dương nơi đây cũng rơi vào khó khăn. Thế nhưng, với những đặc tính ưu việt riêng có, ngói âm dương vẫn được nhiều người ưa chuộng. Chính điều này đã góp phần tạo động lực cho người dân nơi đây gìn giữ và phát triển nghề truyền thống.

Hằng Ngô