Được xem là thủ phủ của nghề làm muối ở Việt Nam, Bạc Liêu là một trong những địa phương có diện tích sản xuất muối lớn nhất cả nước. Nằm ở vùng duyên hải của khu vực đồng bằng sông Cửu Long, biển sạch với độ mặn cao, không bị đắng nên nghề làm muối của Bạc Liêu nổi tiếng khắp xứ Nam Kỳ. Người Hoa đến khai hoang, lập đất là những người đầu tiên đặt nền móng cho nghề làm muối nơi đây. Trong những năm kháng chiến chống Pháp và Mỹ, chỉ những hộ giàu có mới được quyền sản xuất muối ở những cánh đồng dọc bên sông. Hiện nay, vẫn còn một số các công trình kiến trúc, dinh thự to lớn được xây dựng từ thời Pháp thuộc là tài sản của những ông chủ làm muối xưa kia.

Đồng muối ở Bạc Liêu

Bạc Liêu mỗi mùa thu hoạch muối không chỉ vì vẻ đẹp thơ mộng và đặc biệt của cánh đồng muối khi vào vụ mà còn vì cái tình của diêm dân nơi đây. Công việc làm muối rất nặng nhọc và thu nhập thấp nhưng diêm dân vẫn kiên quyết giữ nghề. Để làm ra hạt muối trắng phải trải qua nhiều công đoạn. Với phương pháp làm muối thủ công cực nhọc nhưng những con người ấy vẫn cần mẫn trên ruộng muối, gắn bó với nghề tạo ra những hạt muối tinh - loại gia vị không thể thiếu cho cuộc sống hàng ngày. Tình yêu với nghề truyền thống đã đi vào máu thịt của mỗi người, họ có thể lựa chọn công việc khác ít vất vả hơn nhưng vẫn chọn nghề muối, bởi cái tâm và trách nhiệm gìn giữ kế sinh nhai đã lưu truyền bao đời.

Hai địa phương làm muối nổi tiếng ở Bạc Liêu là huyện Hòa Bình và huyện Đông Hải với diện tích làm muối toàn tỉnh khoảng 1.600ha đạt sản lượng hơn 90.000 tấn muối mỗi năm. Với lịch sử hơn 100 năm hình thành và phát triển, diêm dân ở Bạc Liêu đã tích lũy những kỹ năng thực hành và truyền nghề làm muối độc đáo từ đời này sang đời khác. “Nghề làm muối ở Bạc Liêu” đã được cấp bằng chứng nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống. Hình ảnh cánh đồng muối Bạc Liêu không chỉ quen thuộc mà còn là địa điểm tham quan và sáng tác ảnh đặc biệt thu hút du khách.

Có lẽ đó cũng là lý do mà bao đời nay diêm dân dù có vất vả, thậm chí không ít làn phá sản vì muối mà vẫn cứ “chung tình” với muối. Họ thương muối như một thứ tình yêu mãnh liệt mà soạn giả Ngô Hồng Khanh đã thể hiện trong bài vọng cổ “Biển cạn”: “Muối Long Điền mặn nghĩa thủy chung”, hay “cá kèo kho muối Bạc Liêu, lấy chồng quê biển thêm yêu Gành Hào”… Rồi nhiều xóm làng ở xã Điền Hải, Long Điền Tây cũng được gọi là xóm muối, hay ấp Diêm Điền vì tập trung hàng trăm hộ dân đều sống bằng nghề làm muối. Và, không biết bao nhiêu đôi trai gái đã kết duyên thành vợ, thành chồng từ nghề muối.

Nhọc nhằn công đoạn làm muối truyền thống

Bước đầu, trên mỗi ruộng muối, người làm muối sẽ xử lý nền đất cho thật chặt, hạn chế tối đa nước biển thấm vào đất. Sau đó, tiếp tục cho nước biển vào phơi khô để thêm độ rắn cho đất. Khi nền ruộng muối đã đạt yêu cầu, người dân mới bơm nước biển vào bên trong.

Ruộng ban đầu cho nước biển vào người dân gọi là "ruộng phơi", dưới tác dụng ánh nắng mặt trời lượng nước trong nước biển bốc hơi bớt, lúc này nồng độ mặn trong nước tăng cao hơn so với ban đầu. Người dân mới tháo phần nước này xuống phần ruộng bên dưới để tạo muối, ruộng này gọi là "ruộng ăn", được lèn chặt và nhẵn bóng từ trước.

Khi muối bắt đầu kết tủa, diêm dân mới dùng dụng cụ để cào muối tập trung lại thành những hình chóp trên mỗi ruộng. Quy trình như vậy lập đi lập lại cho đến khi thu hoạch xong…

Toàn bộ các công đoạn làm muối cho đến thu hoạch đều thực hiện dưới trời nắng gắt. Cho nên, nước da của diêm dân lúc nào cũng đen bóng vì cháy nắng.