Ngành hàng TCMN mây tre đan hoạt động theo cơ chế gia công, sử dụng lao động thời vụ là chính nên có thể huy động một lúc nhiều lao động cho những đơn hàng nhất định. Chi phí đào tạo thường nhỏ và tốn ít thời gian, nên việc tạo một chỗ làm trong ngành hàng TCMN mây tre đan không tốn kém bằng các ngành khác. Ngoài ra các cơ sở kinh doanh còn đóng góp lớn trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn (đường giao thông, trạm y tế, trường học…). Đây là lợi thế của ngành TCMN và mặt hàng mây tre đan. Tuy nhiên sự phát triển của nó chưa bền vững vì mặt trái của sản xuất hàng TCMN mây tre đan sẽ làm ảnh hưởng rất lớn đến hệ sinh thái và ô nhiễm môi trường. Nếu không được quản lý tốt sự phát triển của ngành TCMN mây tre đan sẽ tác động xấu đến kinh tế và xã hội.

Hàng TCMN mây tre đan là cầu nối giao lưu văn hóa, đa dạng hóa và đa phương hóa, tạo sự thân thiện và hợp tác giữa các nước. Hàng TCMN mây tre đan trong nền kinh tế hội nhập hướng đến tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng cuộc sống, về cơ sở hạ tầng phục vụ, trình độ quản lý và năng lực tổ chức. Chính vì vậy, hội nhập đòi hỏi ngành phải từng bước hiện đại hóa, hệ thống hóa và chất lượng hóa. Ngành TCMN mây tre đan nếu được phát triển thì đến lượt nó làm cho hội nhập của Việt Nam càng đi vào chiều sâu, hiệu quả và giảm dần khoảng cách phát triển. Chính vì thế ngành TCMN mây tre đan Việt Nam trong thời kỳ hội nhập cần chú trọng đến vấn đề phát triển bền vững.

Hiện nay, cả nước có tới 2.017 làng nghề với nhiều loại hình sản xuất như hộ gia đình, tổ sản xuất, các hợp tác xã (HTX), cơ sở xử lý nguyên liệu thô, người thu gom nguyên liệu, trong đó làng nghề mây tre đan có số lượng lớn nhất với 725 đơn vị, chiếm trên 24% tổng số làng nghề trên cả nước. Xét về chủ thể sản xuất, hiện nay chiếm đến 90% số lượng các cơ sở sản xuất vẫn là các hộ gia đình tại các làng nghề truyền thống. Hiện nay, cả nước có tới 2.017 làng nghề với nhiều loại hình sản xuất như hộ gia đình, tổ sản xuất, các HTX, cơ sở xử lý nguyên liệu thô, người thu gom nguyên liệu, trong đó làng nghề mây tre đan có số lượng lớn nhất với 725 đơn vị, chiếm trên 24% tổng số làng nghề trên cả nước.

Sản phẩm TCMN mây tre đan của chúng ta thiếu sự sáng tạo và lạc hậu so với xu hướng phát triển của thế giới mặc dù đây là những sản phẩm truyền thống mang đậm nét đặc trưng văn hóa của Việt Nam. Do hạn chế về khâu thiết kế, chủ yếu do khách hàng nước ngoài đặt, doanh nghiệp trong nước chỉ thực hiện công đoạn gia công rất đơn giản nên các doanh nghiệp sản xuất theo kinh nghiệm, dựa vào mẫu mã truyền thống và mô phỏng thiết kế sản phẩm của nước ngoài là chủ yếu...Giá thành nguyên vật liệu đầu vào tăng cao từ 2009 đến nay đồng thời lớn hơn cả giá nhân công trong khi giá bán sản phẩm ra thị trường thế giới gần như không đổi đã đẩy lợi nhuận của các cơ sở sản xuất làng nghề xuống thấp.

Theo các nghiên cứu khoa học, hầu hết các làng nghề TCMN mây tre đan phát sinh các chất ô nhiễm. Quá trình xử lý chống mốc cho các sản phẩm mây tre đan gây phát sinh lượng lớn lưu huỳnh (SO2), riêng tỉnh Thái Bình, có 40/210 làng nghề TCMN mây tre đan và có tới 800 lò sấy lưu huỳnh thải khí độc hại hàng ngày. Không chỉ gây ô nhiễm khí thải, nhiều làng nghề TCMN mây tre đan cũng gây ô nhiễm nước thải.

Trong thời gian qua, hàng TCMN mây tre đan là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của Việt Nam, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng GDP và kim ngạch xuất khẩu hàng năm, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế hợp lý. Tuy nhiên, ngành hàng TCMN mây tre đan có tỷ trọng đóng góp trong toàn cả nước có xu hướng giảm. Mặc dù vậy, ngành này vẫn đảm bảo được mức tăng trưởng dương và có ý nghĩa rất quan trọng trong cơ cấu GDP của cả nước. Điều này cho thấy sự thiếu bền vững về mặt kinh tế của ngành khi các hoạt động hỗ trợ cho hoạt động chế biến có giá trị ngày càng giảm tỷ trọng.

Nhìn chung, số lao động tham gia vào lĩnh vực sản xuất -chế biến (không kể khâu nuôi trồng) không có hợp đồng lao động dài hạn chiếm khoảng 80% tổng số lao động đang làm việc tại các làng nghề. Trong đó, các cơ sở sản xuất có tỷ lệ lao động không có hợp đồng dài hạn dao động từ 65-75%, trong khi lao động thời vụ tại các cơ sở sản xuất này chiếm khoảng 75%. Điều này chứng tỏ mức độ chuyên môn hóa, trình độ công nghệ của các cơ sở sản xuất chưa cao. Vì vậy, các doanh nghiệp, HTX, hộ gia đình ở các làng nghề TCMN, mây tre đan rất cần có sự hỗ trợ của các chương trình khuyến công, từ đó tạo động lực cho ngành hàng TCMN phát triển, cải thiện đời sống cho người dân làng nghề, nâng cao năng lực cạnh tranh với thị trường quốc tế…

Bài, ảnh: Thanh Lam