Đến nay toàn tỉnh có 15 làng nghề thuộc ba huyện Hải Lăng, Triệu Phong và Cam Lộ phát triển có quy mô, được UBND tỉnh công nhận làng nghề truyền thống. Trong đó huyện Hải Lăng có các làng nghề: Rượu Kim Long; nước mắm Mỹ Thủy; chổi đót Văn Phong; mứt gừng Mỹ Chánh; nón lá Văn Trị; nón lá Trà Lộc; bánh ướt Phương Lang; giá đỗ Lam Thủy. Huyện Triệu Phong có các làng nghề: Nước mắm Gia Đẳng; bún, bánh Linh Chiểu; bún, bánh Thượng Trạch; nón lá Bố Liêu. Huyện Cam Lộ có các làng nghề bún, bánh Cẩm Thạch; cao chè vằng Định Sơn.

Các làng nghề trên địa bàn tỉnh có quy mô sản xuất vừa và nhỏ, phát triển manh mún, công nghệ lạc hậu, thiếu đồng bộ. Do chưa có quy hoạch tổng thể nên các cơ sở sản xuất nằm xen kẽ trong vùng dân cư, thiếu mặt bằng sản xuất. Hầu hết các làng nghề chưa được đầu tư đồng bộ hệ thống thu gom và xử lí nước thải nên có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường nước mặt cục bộ tại địa phương. Mặt khác, cơ sở hạ tầng hạn chế cũng dẫn đến việc áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường, an toàn lao động, vệ sinh công nghiệp chưa được triển khai đồng bộ. Trong các làng nghề trên, nổi cộm là các làng nghề như bún Cẩm Thạch, bún Linh Chiểu, bún Thượng Trạch, hấp sấy cá Gio Việt…đòi hỏi nhu cầu sử dụng nước rất lớn. Thôn Linh Chiểu (xã Triệu Sơn, Triệu Phong) có 334 hộ dân thì có đến
70% số hộ làm bún.

Sản phẩm từ các làng nghề nước mắm đem lại thu nhập đáng kể cho người dân​.

Theo ông Nguyễn Đăng Để, Trưởng thôn Linh Chiểu, toàn thôn hiện có khoảng 20 máy làm bún, còn lại các hộ làm thủ công, bình quân mỗi ngày các hộ cung ứng ra thị trường gần 10 tấn bún, trong đó nhiều hộ sản xuất 5 tạ bún/ngày. Những năm gần đây, với sự hỗ trợ của nhà nước và các dự án, một số hộ dân đã tự bỏ vốn đầu tư xây dựng bể lắng, hệ thống xử lí nước thải, tuy nhiên số lượng này vẫn còn ít. Chính vì vậy, mỗi ngày vẫn có một lượng nước thải rất lớn xả trực tiếp ra hệ thống kênh, mương, bốc mùi khó chịu. Nước thải chủ yếu từ các công đoạn như ngâm, rửa, ủ bột… có hàm lượng BOD (nhu cầu oxi sinh hóa) và COD (nhu cầu oxi hóa học) cao. Kết quả phân tích mẫu nước tại một số làng nghề trên địa bàn tỉnh cách đây vài năm cho thấy, tại các làng nghề làm bún, các thông số như BOD, COD, TSS, Coliform…đều vượt quy chuẩn cho phép gấp nhiều lần.

Nhằm giảm thiểu, khắc phục tình trạng ô nhiễm ở các làng nghề, năm 2014, UBND tỉnh ban hành Quyết định phê duyệt kế hoạch thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới khắc phục ô nhiễm, cải thiện môi trường nghiêm trọng trên địa bàn tỉnh đến năm 2020. Trong đó ưu tiên xử lí ô nhiễm tại các làng bún Linh Chiểu, Thượng Trạch và Cẩm Thạch. Đến nay, hệ thống thu gom và xử lí nước thải làng bún Thượng Trạch đã được đưa vào sử dụng. Đối với làng nghề bún Cẩm Thạch và làng nghề bún Linh Chiểu hiện đang được tiến hành đầu tư, xây dựng hệ thống xử lí nước thải, dự kiến đưa vào vận hành quý II/2020. Ngoài ra, nhiều làng nghề đã xây dựng quy ước, hương ước làng nghề gắn với bảo vệ môi trường như làng nghề rượu Kim Long, nón lá Trà Lộc, nón lá Văn Quỹ, cao chè vằng Định Sơn.

Bảo vệ môi trường làng nghề ttrước hết phải chú trọng đến các chính sách phát triển bền vững làng nghề. Giải pháp chủ yếu là tuyên truyền cơ sở sản xuất, làng nghề nghiêm túc chấp hành các quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường, vận động các hộ sản xuất, kinh doanh đầu tư và vận hành hệ thống xử lí nước thải, chất thải…Tăng cường các chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện để các hộ dân, cơ sở hoạt động trong lĩnh vực ngành nghề nông thôn được vay vốn lãi suất ưu đãi nhằm đầu tư thiết bị, công nghệ hiện đại, giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Đối với các làng nghề, cần xây dựng các quy định về vệ sinh, môi trường dưới dạng các quy định, hương ước, cam kết bảo vệ môi trường của chính địa phương mình. Ngoài ra, các cấp, ngành, địa phương cần tăng cường quan tâm, hỗ trợ kinh phí, kĩ thuật cho người dân các làng nghề trong kiểm soát, xử lí môi trường, nhất là việc chuyển giao kĩ thuật, công nghệ, các phương thức sản xuất sạch, ít gây ô nhiễm môi trường. Có như vậy các làng nghề mới phát triển bền vững và môi trường sống của người dân được đảm bảo.

Bài và ảnh Bảo Bình