Bước chuyển mình từ sản vật bản địa thành hàng hóa thương hiệu

Từ những đồi chè quanh năm mây phủ tại Mường Hum, hương quế đặc trưng tại Văn Yên cho đến những đồng nếp Tú Lệ trĩu hạt, OCOP đã thay đổi căn bản tư duy làm nông của người dân địa phương. Thay vì bán thô với giá trị thấp như trước, nông sản Lào Cai nay đã khoác lên mình tấm áo mới nhờ công nghệ chế biến, đóng gói hiện đại và có chiến lược thương hiệu rõ ràng.

Toàn tỉnh hiện có 599 sản phẩm OCOP từ 3 đến 5 sao, cụ thể: 543 sản phẩm: Đạt hạng 3 sao; 54 sản phẩm: Đạt hạng 4 sao; 2 sản phẩm: Đạt hạng 5 sao cấp quốc gia.

Sự tăng trưởng này phản ánh bước chuyển dịch mạnh mẽ từ lối canh tác truyền thống sang tư duy sản xuất hàng hóa, bám sát thị hiếu của người tiêu dùng. Những cái tên như Tương ớt Mường Khương, Cao mềm Actiso Sa Pa, Đông trùng hạ thảo Sa Pa, Trà Bát tiên Mường Hum, Gạo nếp tan Tú Lệ, hay Tuyết Sơn Trà Suối Giàng... giờ đây không còn xa lạ với người tiêu dùng cả nước, thậm chí một số sản phẩm đã bắt đầu vươn tầm quốc tế.

Chị Hoàng Thị Vinh (thôn Piềng Láo, xã Mường Hum), một hộ dân trồng chè Bát tiên chia sẻ, trước đây việc tiêu thụ chè tươi hoặc sao chè thủ công mang lại nguồn thu nhập rất bấp bênh tại các phiên chợ nghèo. Kể từ khi tham gia chuỗi OCOP, được chuẩn hóa kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm, đầu ra của cây chè đã ổn định, giá trị kinh tế cũng tăng lên rõ rệt. Không riêng người nông dân, các hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp tại Lào Cai cũng chủ động nâng cấp dây chuyền, cải tiến mẫu mã bao bì để đưa nông sản vào các kênh phân phối hiện đại.

Khi số lượng chưa đồng hành cùng hiệu quả bứt phá

Dù dẫn đầu toàn tỉnh với 30 sản phẩm OCOP (trong đó có 6 sản phẩm 4 sao và 2 sản phẩm 5 sao quốc gia), phường Sa Pa vẫn đang phải đối mặt với những thách thức nội tại.

Ông Tô Ngọc Liễn, Chủ tịch UBND phường Sa Pa thừa nhận, dù sở hữu lợi thế lớn về khí hậu và nguồn dược liệu, nông sản địa phương vẫn gặp áp lực cạnh tranh gay gắt. Tình trạng các địa phương phát triển các dòng sản phẩm tương tự nhau dẫn đến dẫm chân lên nhau, trong khi hàm lượng chế biến sâu để tạo sự khác biệt còn khá mờ nhạt.

"Chúng tôi sẽ rà soát lại toàn bộ danh mục OCOP. Định hướng tới đây là tinh lọc, chỉ tập trung vào những sản vật thực sự mang tính bản sắc của từng vùng và dồn lực cho chế biến sâu để nâng giá trị" - Ông Tô Ngọc Liễn nhấn mạnh.

Thực tế đáng ngại hơn là tình trạng "hậu chứng nhận". Nhiều sản phẩm sau khi gắn sao OCOP vẫn chật vật tìm chỗ đứng, chỉ tiêu thụ cầm chừng ở quy mô nhỏ lẻ. Thậm chí, có những mặt hàng gần như "biến mất" khỏi thị trường sau khi đạt giải. Điển hình như tại một xã vùng cao, dù sở hữu tới 9 sản phẩm OCOP nhưng hiện tại chỉ có 3 sản phẩm duy trì được nhịp sản xuất và đầu ra ổn định, số còn lại đều đang thoi thóp hoặc đã dừng hoạt động.

Nhận diện "nút thắt" từ chuỗi cung ứng đến thị trường

Theo các chuyên gia nông nghiệp, điểm nghẽn lớn nhất khiến sản phẩm OCOP chưa thể bứt phá nằm ở sợi dây liên kết lỏng lẻo giữa người dân và doanh nghiệp/HTX.

Về phía người dân: Thói quen sản xuất nhỏ lẻ, chưa tuân thủ nghiêm ngặt các hợp đồng kinh tế và tiêu chuẩn chất lượng đồng đều.

Về phía chủ thể OCOP: Phần lớn có quy mô siêu nhỏ, thiếu hụt dòng vốn để đầu tư công nghệ tiên tiến (như VietGAP, hữu cơ, truy xuất nguồn gốc) và yếu về năng lực quản trị, tiếp thị.

Thiếu "sếu đầu đàn": Sự vắng bóng của các doanh nghiệp quy mô lớn đóng vai trò dẫn dắt và bao tiêu toàn chuỗi đang là bài toán chưa có lời giải.

Bà Đoàn Thị Lương, Giám đốc HTX Chế biến kinh doanh tổng hợp Đoàn Lương khẳng định, thị trường chính là cây thước đo chính xác nhất cho sự thành bại của OCOP. "Một sản phẩm tốt thôi chưa đủ, quan trọng là phải bán được hàng. Sau khi có thương hiệu, các chủ thể rất cần cơ chế hỗ trợ về mặt bằng sản xuất, nguồn vốn ưu đãi và chuyển giao công nghệ để mở rộng quy mô. Và then chốt nhất vẫn là một chuỗi liên kết bền vững từ vùng nguyên liệu đến bàn ăn", bà Lương phân tích.

Thay đổi tư duy: Từ "chạy đua danh hiệu" sang "phát triển kinh tế"

Số liệu từ ông Nguyễn Hữu Trường, Phó Chi cục trưởng Chi cục Chất lượng và Phát triển nông thôn tỉnh Lào Cai cho thấy, chỉ riêng năm 2025, tỉnh đã công nhận thêm 62 sản phẩm OCOP, vượt 114,8% so với kế hoạch. Nhóm ngành thực phẩm vẫn áp đảo với 480 sản phẩm trên tổng số 599 sản phẩm toàn tỉnh.

Tuy nhiên, áp lực thành tích đang khiến nhiều chủ thể xem OCOP là một đích đến để lấy danh hiệu hơn là một công cụ phát triển kinh tế dài hạn. Tư duy mang tính đối phó này khiến sản phẩm hụt hơi khi đối thoại với các tiêu chuẩn khắt khe của hệ thống siêu thị lớn hay các chuỗi bán lẻ hiện đại về bao bì, mã vạch và tính minh bạch nguồn gốc.

Trong giai đoạn tiếp theo, OCOP Lào Cai cần một bước chuyển mình chiến lược: Dịch chuyển từ chiều rộng sang chiều sâu.

Thay vì phân tán nguồn lực để tăng số lượng, các địa phương cần quy hoạch lại vùng nguyên liệu, tập trung nâng cấp các sản phẩm tiềm năng lên 4-5 sao và đầu tư mạnh cho công nghệ chế biến sâu. Chỉ khi mỗi sản phẩm OCOP tự đứng vững bằng chất lượng và uy tín thương hiệu trên thị trường, chương trình này mới thực sự làm tròn sứ mệnh: Trở thành động lực cốt lõi thay đổi diện mạo kinh tế nông thôn và nâng tầm đời sống cho người nông dân.