Nghệ nhân nhân dân Ngô Văn Đảm bên cây đàn bầu thân thuộc.

Cụ Ngô Văn Đảm sinh ra tại thôn Cao Bạt E, xã Nam Cao, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, nay thuộc xã Lê Lợi, tỉnh Hưng Yên, vùng quê giàu truyền thống văn hóa dân gian, đặc biệt là nghệ thuật chèo. Am hiểu các loại hình âm nhạc dân tộc là thế nhưng NNND Ngô Văn Đảm lại chưa từng trải qua trường lớp chính quy nào. Tất cả kiến thức có được ngày hôm nay đều do ông chăm chỉ học từ các nghệ nhân ở bất cứ đâu và bất cứ khi nào. Ông kể, ngày nhỏ nhà rất nghèo, không có điều kiện đi học nhưng lại được ông ngoại dạy chữ Nho. Ông thường theo bà ngoại đi làm thuốc ở nhiều miền quê nên có điều kiện tiếp xúc với xẩm trước năm 1945. Hơn nữa, ở làng ông - làng Cao Bạt khi ấy, nghề thủ công phát triển kéo theo nhiều loại hình âm nhạc dân tộc phát triển theo. Năm lên 6 tuổi, ông đã tiếp xúc với trống cơm, 8 tuổi đã kéo được nhị, lên 9 tuổi thạo trống chầu.

“Ngày ấy thương lái và quan lại thường về làng tôi nghe hát cô đầu. Những hôm trời nóng bức là có cánh lính đứng quạt nên tôi thường “nháy nháy” họ ra ngoài để tôi quạt cho. Họ có biết đâu là tôi đứng quạt nhưng đầu thì tập trung vào lời ca, tiếng hát, nhịp điệu, chú ý từng động tác và cách chơi các loại nhạc cụ để học lỏm, và đó là trường học lớn nhất của đời tôi. Càng tự học, tự tìm hiểu, đọc nhiều loại sách, tôi thấy ca trù là sân chơi của tầng lớp quý tộc, và dù là con nhà nghèo nhưng tôi rất mê nó. Vì thế, khi về Hà Nội sinh sống, tôi thường đến nhà Nghệ sĩ Nhân dân Quách Thị Hồ - một bậc thầy về ca trù - để học. “Món” xẩm thì tôi được lĩnh giáo từ Nghệ nhân nhân dân Hà Thị Cầu, và sau đó được ông “trùm” Nguyên nổi tiếng hát xẩm ở Hà Nội những năm 50 - 60 của thế kỷ trước truyền nghề”, NNND Ngô Văn Đảm nhớ lại.

Chính vì vậy, được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân ở lĩnh vực ca trù, nhưng động đến lĩnh vực âm nhạc truyền thống khác, ông cũng nói được cả ngày. Nói đến đâu, ông có thể trình diễn thị phạm đến đấy, bằng nhiều loại nhạc cụ dân tộc khác nhau, từ đàn bầu, đàn đáy, cho đến nhị hay đàn nguyệt. Rất hiếm người gần 100 tuổi vẫn có sức khỏe, trí tuệ mẫn tiệp đến thế. Ông là một trong những người thành lập Câu lạc bộ ca nhạc truyền thống UNESCO Hà Nội và hiện là Trưởng ban Nghiên cứu thuộc Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam (thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam).

Trải qua hơn tám thập kỷ sống và lao động nghệ thuật, cụ Ngô Văn Đảm được giới chuyên môn và những người yêu văn hóa dân gian trân trọng gọi bằng cái tên đầy kính nể: “đại thụ” của âm nhạc dân gian Việt Nam, “kho tư liệu sống” của âm nhạc dân tộc.

Cụ Ngô Văn Đảm ( trong ảnh đội mũ) cùng Đoàn nghệ thuật quần chúng xã Lê Lợi nhận giải thưởng tại Liên hoan nghệ thuật hát Chèo, Ca trù, Trống quân lần thứ Nhất tỉnh Hưng Yên.

Với tâm niệm “cả cuộc đời cống hiến cho nghệ thuật, đến cuối đời phải trở về quê hương truyền nghề”, những năm gần đây, cụ Ngô Văn Đảm luôn dành nhiều tâm huyết cho các hoạt động bảo tồn, truyền dạy nghệ thuật dân gian tại địa phương. Cụ trực tiếp hướng dẫn Câu lạc bộ chèo xã Lê Lợi, góp phần xây dựng phong trào văn nghệ quần chúng ngày càng phát triển, bền vững. Minh chứng rõ nét cho sự cống hiến ấy là việc Đoàn nghệ thuật quần chúng xã Lê Lợi tham gia Liên hoan nghệ thuật hát Chèo, Ca trù, Trống quân lần thứ Nhất, năm 2025 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên tổ chức. Đoàn gồm 10 diễn viên, nhạc công là thành viên Câu lạc bộ chèo xã do chính cụ Ngô Văn Đảm hướng dẫn. Tại liên hoan, đoàn đã mang đến hai tiết mục đặc sắc: tiết mục hát chèo “Về với Hưng Yên” đạt Giải A, tiết mục hát trống quân “Dạ Trạch” đạt Giải B. Với thành tích nổi bật, đoàn vinh dự được Ban Tổ chức trao Giải Nhì toàn đoàn, góp phần khẳng định vị thế của phong trào văn nghệ quần chúng xã Lê Lợi trong đời sống văn hóa của tỉnh.

Không chỉ truyền dạy tại địa phương, cụ Ngô Văn Đảm còn tích cực phối hợp với Câu lạc bộ thơ ca Hương Lúa Newday – Kiến Hưng, xã Kiến Xương để dạy ca trù, quan họ, chầu văn và xẩm cho những người yêu nghệ thuật dân gian. Các lớp học của cụ không chỉ nhằm biểu diễn nghệ thuật, mà còn phục vụ sinh hoạt văn hóa cộng đồng, diễn xướng trong các dịp lễ hội, tế tổ dòng họ, hội làng – những không gian văn hóa truyền thống mang đậm bản sắc Việt.

Ghi nhận những đóng góp to lớn đó, năm 2022, cụ Ngô Văn Đảm được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân; năm 2024, cụ tiếp tục được trao danh hiệu Nghệ nhân dân gian. Đây không chỉ là niềm vinh dự của cá nhân cụ, mà còn là niềm tự hào chung của quê hương xã Lê Lợi – nơi đã sinh ra và nuôi dưỡng một người nghệ sĩ trọn đời tận hiến cho văn hóa dân tộc.

Cuộc đời và sự nghiệp của Nghệ nhân Nhân dân Ngô Văn Đảm là minh chứng sinh động cho tinh thần trách nhiệm, lòng say mê và tình yêu sâu nặng đối với nghệ thuật truyền thống. Cụ không chỉ là người gìn giữ ký ức văn hóa dân gian, mà còn là cầu nối bền bỉ đưa di sản đến với các thế hệ hôm nay và mai sau, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa quê hương Lê Lợi và tỉnh Hưng Yên.